قالب وردپرس درنا توس
خانه / توسعه پایدار / فازبندی پروژه و روشهای ارزیابی محیط زیست (ارزیابی محیط زیست (7) )
ارزیابی محیط زیست

فازبندی پروژه و روشهای ارزیابی محیط زیست (ارزیابی محیط زیست (7) )

فازبندی پروژه و روشهای ارزیابی محیط زیست (ارزیابی محیط زیست (7) )

در این قسمت از سلسله مقالات ارزیابی محیط زیست ابتدا به مفهوم فازبندی در پروژه های ارزیابی پرداخته و سپس اقدام به معرفی روش های ارزیابی محیط زیست خواهیم پرداخت.

مفهوم فازبندي پروژه
به طور كلي پروژه هاي ارزيابي اثرات زيست محيطي در دو فاز ساخت ماني و فاز بهره برداري به شرح زير مورد بررسي قرار مي گيرند.
فاز ساختماني
منظور از فاز ساختماني پروژه تشريح كليه اقداماتي اساسي است كه در طي آن فرآيند اجراي پروژه در محدوده بلافصل پروژه از طريق ايجاد تأسيسات زير بنائي ، رو بنائي محقق مي شود و به طور كلي تمامي سازه هاي پروژه احداث مي گردد . براي اين منظور با توجه به نوع پروژه و با استفاده از كارشناسان و متخصصان مرتبط با پروژه فهرستي ازاين اقدامات اساسي تهيه ميگردد.
فاز بهره برداري
منظور از فاز بهره برداري پروژه تشريح كليه اقداماتي است كه درطي آن تمام ي امكانات بهره برداري از پروژه بوجود آمده است و پروژه عملا آماده بهره برداري مي شود ، در اين فاز ساير خدمات جانبي احتمالي ناشي از بهره برداري پروژه نيز مد نظر قرار ميگيرد . براي اين منظور با توجه به نوع پروژه و با استفاده از كارشناسان و متخصصان مرتبط با پروژه فهرستي ازاين اقدامات اساسي تهيه مي شود.
گزينه هاي اصلي پروژه
با توجه به الگوي ارزيابي اثرات زيست محيطي در ايران ، همواره دو گزينه اصلي شامل اجراي گزينه طرح و گزينهعدم اجراي طرح جهت بررسي اثرات و ارزيابي زيست محيطي در دستور كار مطالعات قرار ميگيرد . البته در كنار اين دو گزينه معمولا گزينه هاي فرعي يا گزينه هاي فرعي مشروط نيز پيشنهاد مي شوند.
روش تجزيه و تحليل اثرات زيست محيطي در EIA
روش تجزيه و تحليل در ،EIAابزار علمي منسجمي است كه براي شناسايي، جمع آوري و سازماندهي اطلاعات در رابطه با اثرات زيست محيطي پروژه به كار مي رود. بررسي سابقه انتخاب روش هاي تجزيه و تحليل اثرات نشان مي دهد كه در ابتدا پنج روش اصلي مورد استفاده كارشناسان ارزيابي قرار مي گرفته است كه عبارتند از:
- روش كارشناسي )تخصصي ويژه( )(Ad hoc
(Checklists) - صورت ريزها
- ماتريس ها )(Matrices
(Networks) - شبكه ها
- رويهم گذاري صفحات )(Overlay
ليكن در فرآيند پيشرفت متدولوژي ارزيابي، روش هاي پيچيده و علمي تري شامل موارد زير ارائه گرديده است:
(Simulation Modeling) - مدل هاي شبيه سازي
- سيستم دياگرام ها يا نمودارهاي سيستم )(Systems Diagrams
- روش هاي تجزيه و تحليل هزينه – منفعت )(Cost – Benefit Analysis
(Environmental Indices) - شاخص هاي زيست محيطي
(Electre Method) - روش الكتر
(Workshop Modeling) - مدل هاي كارگاهي
(Environmental Evaluation) - ارزشيابي زيست محيطي
(Adaptive Environmental Assessment and Management) - مدل هاي تطابقي و مديريت
اهداف روشهاي ارزيابي اثرات زيست محيطي
روشهاي تجزيه و تحليل اثرات چندين هدف را دنبال مي كنند:
.1اطمينان از بكار گيري كليه عوامل زيست محيطي مرتبط با پروژه پيشنهادي
.2ارزشيابي روش هاي كاهش اثرات
.3تنظيم اطلاعات كه جهت در ميان گذاردن با مردم لازم است
.4اطمينان از حصول نيات و روح قوانين حفاظت محيط زيست
مقايسه روشهاي ارزيابي اثرات زيست محيطي
همزمان با گسترش روشهاي تجزيه و تحليل اثرات، مقايسه دوره اي روشها در رابطه با معيارهاي از پيش تعيين شده نيز انجام گرديده است. بسياري از دانشمندان روشهاي تجزيه و تحليل مقايسه اي جهت بررسي متدهاي به كار رفته ارزيابي اثرات به كار برده اند. در هر يك از مطالعات معيارهاي انتخابي جهت دسته بندي و مقايسه روشها معرفي گرديده و متدهاي مختلف بر پايه ميزان تطابق و تكميل اين معيارها با يكديگر مقايسه شده اند. يك روش مناسب ارزيابي روشي است كه: - جامع باشد - انتخابي باشد - گسترده باشد - موضوعي باشد - اثرات متقابل را پيش بيني نمايد - ساده باشد - انعطاف پذير باشد نيروهاي انساني، زمان و بودجه، تجهيزات فني و تخصصي مناسب و كم هزينه داشته باشد
روش كارشناسي يا تخصصي ويژه Ad hoc
اين روش بر اساس نظر كارشناسي و معمولاً در مواردي مورد استفاده قرار مي گيرد كه اطلاعات كافي در دسترس نمي باشد. لازم به ذكر است كه در ساير روش ها نيز نظر كارشناسي مورد توجه قرار مي گيرد با اين تفاوت كه در اين روش ها كارشناس بر اساس يك روال و متد مشخص اثرات را مورد تجزيه و تحليل قرار مي دهد.
روش كارگاه
در اين روش اطلاعات پايه توسط مدير تيم ارزيابي تهيه مي شود )شرح محيط زيست موجود و شرح پروژه.( سپس گروه ارزيابي براي 5تا 7روز در يك مكان حضور مي يابند. با راهنمائي مدير تيم و معرفي امكانات اوليه و شرح پروژه، متد ارزيابي انتخاب مي شود. در برگزاري اين كارگاه گروه هاي كاري مطالعات
لازم را بر اساس متد انتخابي انجام مي دهند و در نهايت نظرات خود را به صورت مستدل بيان مي كنند. نظر نهايي تيم ارزيابي به طور صريح در مورد اجرا يا عدم اجراي پروژه و يا شروط اجراي پروژه اعلام مي شود .
روش مديريت تطابقي
اين روش يك روش حسابرسي است و بر اساس تعدادي فرمول رياضي انجام مي شود. در روش مديريت تطابقي، گروه مطالعاتي با جمع آوري داده ها و اطلاعات پايه و اوليه، فرضيات متعدد و مختلفي را مورد نظر قرار مي دهند. با بررسي فرضيات توسط گروه مطالعاتي ارزيابي پروژه، اثرات احتمالي در ابعاد گوناگون با شدت، دامنه و اهميت هاي مختلف محاسبه مي گردد. نتايج حاصل از محاسبات رياضي انجام شده به صورت منحني، نمودار و يا جدول ارائه مي شوند. با بررسي نتايج و طرح فرضيات متفاوت، گروه مطالعاتي ارزيابي، تصميم گيري خود را بر انتخاب گزينه برتر انجام مي دهد.
روش همپوشاني
از اين روش در گذشته براي برنامه ريزي هاي زيست محيطي استفاده مي شده است. در اين روش معمولا با استفاده از تكنيك مك هارگ ) 1969و (1968بكار مي رود. در روش همپوشاني )نقشه سازي( با روي هم قرار دادن تعدادي نقشه شفاف كه فاكتورهاي محيطي و شكل زمين در آنها رسم گرديده مي توان مناطق تحت تاثير و برخي از اثرات آشكار را شناسايي نمود. كار با اين روش داراي چند مرحله است. در مرحله اول منطقه مورد مطالعه به واحدهاي محتلفي بر اساس سيستم ،gridاشكال توپوگرافي و يا كاربري هاي مختلف زمين تقسيم مي گردد. در مرحله دوم طبقه بندي هايي از اطلاعات جهت اثرات مثبت، منفي و خنثي محيط بر پروژه و يا اثرات پروژه بر محيط زيست انجام مي گيرد. در اين روش دامنه و شدت اثر در مورد هر يك از عوامل تحت اثر به طور جداگانه روي كاغذ شفاف مشخص مي گردد سپس كاغذهاي روي هم قرار گرفته و كل اثرات روي يك نقشه مشاهده مي شود. اين روش داراي مزايايي از جمله ساده بودن و امكان نمايش بصري است. البته اين روش نياز به اطلاعات ويژه اي نيز دارد كه ممكن است هميشه در دسترس نباشد. در حال حاضر اين كار با استفاده از نرم افزارهاي كامپيوتري انجام مي شود. در واقع اين روش، روش نقشه سازي GISمي باشد.
سيستم هاي فلودياگرام
سيستم هاي فلودياگرام از اولين روش هاي انجام ارزيابي اثرات زيست محيطي مي باشد كه توسط Odum اكولوژيست آمريكايي ابداع گرديد. سيستم هاي فلودياگرامي بر جريان انرژي مبتني مي باشند.
چك ليست ساده
از انواع چك ليست ها، چك ليست ساده تنها فهرستي از فاكتورها مطرح مي كند در اين چك ليست نمران از صورت مثبت و منفي و معمولا از 1تا 10داده مي شود. در نهايت با جمع جبري اعداد، گزينه ها با يكديگر مقايسه مي شوند و گزينه برتر انتخاب مي گردد.
چك ليست تشريحي
چك ليست تشريحي همانند چك ليست ساده است اما در اين نوع چك ليست رهنمود هايي براي تعيين ميزان اثرات و تفسير داده ها ارائه مي گردد. نمره گذاري نيز در اين چك ليست مانند چك ليست ساده می باشد. با وجود اينكه اساس كار اين روش همانند چك ليست ساده است اما در واقع يك روش كامپيوتري است. اطلاعات از قبل وارد كامپيوتر مي شود و نمره دهي معمولاً از  1تا  10مي باشد. اين روش اولين بار توسط ارتش آمريكا مورد استفاده قرار گرفت.
چك ليست پرسشي
داراي تعدادي پرسش در رابطه با اثرات پروژه مي باشد. در اين چك ليست به پاسخ هاي احتمالي نيز نمره اي تعلق مي گيرد .
چك ليست سنجشي
چك ليست سنجشي مانند چك ليست پرسشي است علاوه بر اينكه اطلاعات پايه اي به منظور سنجش گزينه ها ارائه مي گردد. در نهايت نسبت نمرات مثبت به كل نمرات و همچنين معدل جبري كل نمره ها مشخص مي گردد.
چك ليست سنجشي هم ترازي
اين چك ليست بسيار شبيه به چك ليست سنجشي است با اين تفاوت كه پايه مشخص هر فاكتور در رابطه با فاكتور ديگر ارائه مي شود. در واقع در اين روش براي كليه فاكتورهاي محيط زيست تحت اثر ، يك معيار مشخص در نظر گرفته مي شود. در اين روش يك تراز واحد براي همه عوامل انتخاب مي شود.
ماتريس ها
ماتريس ها روش هاي افقي – عمودي هستند كه فهرستي از فعاليت هاي پروژه را در رديف افقي و فاكتورهاي زيست محيطي تحت اثر را در ستون عمودي نشان مي دهد. درماتريس هاي ساده از يك علامت براي نشان دادن اثر استفاده مي كنند. البته مي توان با ايجاد تغيير در اندازه اين علامت مقياس اثر را نشان داد و يا حتي مي توان با استفاده از علامت هاي مختلف نسبت هاي مختلف اثرات را مشخص كرد.

ماتريس لئوپولد 

يكي از متداولترين ماتريس ها، ماتريس لئوپولد مي باشد. در اين روش در خانه اي از جدول كه احتمال اثر زيست محيطي وجود دارد، خط موربي رسم مي شود و دامنه و اهميت اثر در آن مشخص مي شود. در اين ماتريس منظور از دامنه اثر، شدت يا ميزان اثر مي باشد. براي نشان دادن دامنه اثر از اعداد 1تا 10استفاده مي شود. همچنين اهميت اثر، ميزان قابل توجه بودن اثر را نشان مي دهد. براي تعيين اهميت اثر نيز از اعداد 1تا 10استفاده مي شود كه عدد 1نشان دهنده كمترين اثر و عدد 10نشان دهنده بيشترين اثر مي باشد. در نهايت نمرات دامنه و اهميت اثرات در يكديگر ضرب شده و نتايج جمع جبري مي شوند و با توجه به نتيجه، گزينه برتر انتخاب مي شود.

ماتريس سه بعدي

 ماتريس سه بعدي نوع ديگري از ماتريس مي باشد كه اطلاعات لازم براي ارزيابي اثرات زيست محيطي پروژه ها را نشان مي دهد. بنابراين مواردي كه اطلاعات لازم در آن زمينه وجود ندارد، مشخص مي گردد.

ماتريس مور 

ماتريس مور جهت تشريح ارتباط بين فعاليتهاي صنعتي و پتانسيل نمايي اثرات آنها بر مناطق ساحلي تهيه شده است. فلسفه اصلي ماتريس مور بر پايه تعيين اثرات مستقيم و غير مستقيم بر منافع انساني است. ماتريس اثرات متقابل مور كليه فعاليت ها و اثرات متقابل بين فعاليتهاي مختلف اوليه و ثانويه را در قسمت هاي مختلف آشكار مي سازد. ماتريس مور به چهار دسته كلي تقسيم مي شود:

.1كارخانه داري و فعاليت هاي مربوط به آن
.2تغييرات احتمالي محيطي
.3اثرات محيطي مهمچ
.4منافع انساني كه تحت تاثير قرار مي گيرد
اين ماتريس پتانسيل خسارات زيست محيطي را با چهار درجه بندي مورد سنجش قرار مي دهد:
-1قابل اغماض
-2كم
-3متوسط
-4شديد
ماتريس قدم به قدم
در اين روش كل فعاليت هاي پروژه و نيز فاكتورهاي محيطي در گروه هاي مختلف فهرست مي گردند. يك گروه از عمليات در محور افقي و فاكتورهاي محيطي در محور عمودي مشخص مي گردند و بر اين اساس اثرات مشخص مي گردند. جهت شناسايي وجود يا عدم وجود اثر از علامت هاي مختلفي استفاده مي شود. در واقع اين روش همانند ماتريس مور است با اين تفاوت كه در اين روش به جاي اعداد از علائمي نظير ستاره ، دايره و مربع
استفاده مي شود.

ماتريس آيكولد

 يكي از ماتريس هايي كه در ارزيابي اثرات زيست محيطي سدها كاربرد وسيعي دارد،ماتريس3 ICOLDمي باشد. ICOLDيك ماتريس جامع و كامل براي استفاده در ارزيابي سدها ارائه كرده است. سيستم نشانه گذاري در هر خانه ماتريس بر موارد زير دلالت دارد:
.aمضر يا مفيد بودن اثر
.bمقياس اثر
.cاحتمال وقوع اثر
.dمقياس زماني وقوع اثر
.eآيا اثر در طراحي هاي پروژه مد نظر بوده است؟
ماتريس در مراحل مختلف پروژه )ساختماني و بهره برداري( و براي گزينه هاي متفاوت در نظر گرفته مي شود.
شبكه
منظور از اين روش شناخت زنجيره ارتباطات متقابلي است كه احتمال دارد در اثر پروژه پيشنهادي در محيط زيست بروز نمايد. به عبارت ديگر شبكه ها روابط بين فعاليت هاي پروژه و مشخصه هاي زيست محيطي را مشخص مي نمايند. تغيير در يك خصوصيت زيست محيطي ممكن است ديگر جنبه هاي زيست محيطي را موجب گردد. در واقع شبكه ها شكل كامل شده ماتريس ها هستند. در شبكه علاوه بر ارتباط بين علت و اثر، اثرات ثانويه و ثالثه نيز
مشخص مي شوند. لازم به ذكر است در اين روش از علائم قراردادي مشخصي براي نشان دادن اثرات استفاده مي شود.
شبكه سورنسون
در سال 1972سورنسون شبكه تجزيه و تحليل را به صورت نويني معرفي كرد. اين شبكه در مورد اثرات لايروبي بكار گرفته شده است كه علاوه بر آشكار ساختن اثرات ثانويه و ثالثه، ارتباط مختلف بين فاكتورهاي عمليات لايروبي را مشخص مي نمايد. همچنين سورنسون يك روش شبكه براي بررسي اثرات زيست محيطي كاربري هاي مختلف در مناطق ساحلي را ارائه نموده است. اين روش در واقع نوعي ماتريس قدم به قدم است كه يك اثر متقابل در ماتريس راهنمايي جهت ساير اثرات نيز مي باشد. اين شبكه تا شش مرحله پياپي اثر را نشان مي دهد. در اين روش علت ) شرايط ( اثر مشخص مي شود

Share

درباره ی سید محمد طباطبایی

مطلب پیشنهادی

انتشار اثر مشترک عضو اتازیس با پژوهشگران بین المللی توسط سازمان ملل

چندی پیش نتایج پژوهشهای چند ساله شماری از دانشمندان و پژوهشگران بین المللی در حوزه …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Share