نویسنده: سید محمد طباطبایی

محیط زیست چیست؟

مقدمه

محیط زیست امروزه یکی از واژگان بسیار پر کاربرد در ادبیات سیاسی و اجتماعی جوامع بشری به شمار می رود اما شاید کمتر کسی از غیر متخصصیان بتواند تعریفی صحیح و علمی از آن ارائه کند.بر این اساس برای اینکه بتوانیم شناختی مناسب از این واژه بدست آوریم و بر اساس آن سطح توقعات اخلاقی،اجتماعی و حتی سیاسی خود را در حوزه محیط زیست مشخص نماییم نیازمند اشنایی هرچند کلی با محیط زیست و انواع مختلف ان هستیم.در این نوشتار به ارائه تعریف کلی از محیط زیستو انواع ان و همچنین به معرفی چند وازه پر کاربرد در این حوزه می پردازیم.

تعریف

برای محیط زیست دو تعریف کلی را می توان ارائه داد، در تعریف اول به کلیه محیط هایی که در ان زندگی جریان دارد محیط زیست اطلاق می شود.این تعریف بسیار کلی بوده و ابهامات بزرگی را نیز در ذهن افراد ایجاد می کند چراکه در مناطق و نقاطی که هیچ موجود زنده ای قادر به ادامه حیات نیست اما انسان به طور موقت در ان حضور پیدا می کند را مورد توجه قرار نداده است و پاسخ به این سوال که ایا می توان چنین محیط هایی را جزئی از محیط زیست به شمار آورد؟لذا این تعریف از دیدگاه کارشناسی کمی گنگ و نامفهوم به نظر می رسد.در تعریف دوم محیط زیست به عنوان مجموعه‌ای از عوامل فیزیکی خارجی و موجودات زنده که با هم در کنش هستند و بر رشد و نمو و رفتار موجودات تأثیر می‌گذارند تعریف شده است که این تعریف در مقایسه با آنچه در تعریف اول آمده است  بسیار کامل و گویا به نظر می رسد اما شاید بتوان تعریفی جامع تر و گویاتر از محیط زیست ارائه نمود و آن این است که بگوییم محیط زیست به کلیه محیط هایی که حیات از سطح میکرو ارگانیسم ها تا پیچیده ترین موجودات زنده به صورت مداوم در آن جریان داشته و بر عوامل فیزیکی و غیر زنده خارجی و همچنین حیات سایر موجودات زنده اثرگذار و اثر پذیر باشند گفته می شود.این تعریف که به نوعی می توان آن را تلفیق و تکمیل دو تعریف قبل دانست  شایدبتوان کامل ترین تعریف از این واژه گسترده به شمار آورد.

انواع

محیط زیست را می توان دارای سه نوع کلی و جامع دانست که عبارتند از انسان ساخت،طبیعی و اجتماعی که هر یک دارای تعریفی خاص و مجزا است.

الف.انسان ساخت

به کلیه محیط هایی که توسط انسان و با دخالت وی ایجاد گردیده است و حیات مداوم در آن جریان دارد را محیط زیست انسان می گویند این دسته شامل کلیه شهرها،روستاها،شهرک های صنعتی،و… می گردد.

ب.طبیعی:

کلیه عرصه های طبیعی که بدون دخالت بشر ایجاد گردیده و روال و روند طبیعی خود را دارابوده است محیط زیست طبیعی می نامند این نوع نیز شامل تمامی کوه ها،جنگل ها،دریاها،دریاچه ها،بیابان ها و… که بصورت طبیعی ایجاد گردیده است را می شود

ج.اجتماعی

شامل کلیه روابط بین انسان ها که با هم تشکیل یک جمع واحد را می دهند می شود که از کوچکترین واحد ان یعنی خانواده تا بزرگترین مجموعه یعنی جامعه جهانی را در بر می گیرد

ادامه دارد…

توصیه هایی به نامزد های انتخابات شورای شهر

با نزدیک شدن به پنجمین دوره انتخابات شوراهای اسلامی شهر و روستا، برشمردن برخی از مهم‌ترین چالش‌های محیط زیستی استان و همچنین ارائه چند پیشنهاد محیط زیستی به نمایندگان آتی، با توجه به اهمیت موضوع محیط زیست که به اعتقاد بسیاری، مهم‌ترین چالش امروز دنیا است، خالی از لطف نخواهد بود.

نخستین و شاید مهم‌ترین چالش محیط زیستی که ارتباط تنگاتنگی با مفهوم حیات دارد، موضوع آب است که در صورت عدم مدیریت اصولی منتج به بحرانی خواهد شد با نام «بحران تامین آب» که بر اساس پژوهشی با عنوان «آینده پژوهی ایران ۱۳۹۶» که با حمایت مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست جمهوری به انجام رسیده، در بین یکصد مسئله ایران، به عنوان دومین اولویت شناسایی شده است.

همچنین موضوع سرانه مصرف آب در سه بخش کشاورزی، صنعت و آب شرب خانگی در سطح استان که بر اساس آمارها، ۹۰ درصد آب مصرفی استان در بخش کشاورزی، ۵/۶ درصد برای  آب شرب خانگی و ۵/۱ درصد در بخش صنعت و مابقی در سایر بخش‌ها مصرف می‌گردد. در خصوص آب شرب خانگی، بنا به گفته معاون بهره برداری شرکت آب و فاضلاب شهری زنجان، سرانه مصرف آب شرب استان ۲۰۳ لیتر در شبانه روز است که در مقایسه با مصرف کشوری ۱۳ لیتر و مصرف جهانی ۵۳ لیتر بیشتر است. همچنین به گفته مدیرعامل آب منطقه‌ای استان زنجان، در حدود ۷هزار و ۳۰۰ حلقه چاه غیرمجاز در سطح استان وجود دارد و میزان افت آب‌های زیرزمینی استان نیز ۷۷ سانتی متر در سال گزارش گردیده. بنابراین با توجه به آمارهای موجود، توجه ویژه به مدیریت مصرف آب در هر سه بخش اشاره شده، یکی از برنامه‌های اصلی نمایندگان محترم شوراهای شهر و روستا خواهد بود.

چالش دوم که شوربختانه در بیشتر نقاط کشورمان مغفول مانده، موضوع مدیریت پسماند است که شهرها و روستاهای استان زنجان نیز از آن مستثنی نبوده و از سوء مدیریت در این زمینه رنج می‌برند. مشکلاتی همچون جمع آوری سنتی پسماندها، دفن غیربهداشتی و تولید بیش از اندازه پسماندهای آلی. لذا چاره اندیشی در زمینه مدیریت صحیح پسماند شهری و روستایی به ویژه در خصوص آموزش و ترویج  فرهنگ تفکیک پسماند از مبداء که نتایج بسیار بزرگی در زمینه حفاظت از محیط زیست در پی خواهد داشت، امری اجتناب ناپذیر است.

چالش سوم محیط زیستی استان، موضوع کیفیت هوای شهرها و روستاهای استان به ویژه شهر زنجان به سبب نزدیکی صنایع آلاینده‌ای مانند شهرک تخصصی روی است. بنا بر مطالعات انجام شده از سوی اساتید دانشگاه زنجان، آلودگی ناشی از دپوی پسماندهای روی تا نزدیکی‌های دروازه ارک در مرکز شهر زنجان رسیده است. نوع دیگری از آلودگی هوا به ویژه در روستاها، مربوط می‌شود به سوزاندن روباز پسماندهای خانگی و کشاورزی در نزدیکی سکونتگاه‌ها که خطرات فراوانی را برای سلامت ساکنین به همراه خواهد داشت. بنابراین برنامه ریزی در این زمینه نیز مستلزم توجه جدی مردم و مسئولان به ویژه نمایندگان محترم شوراهای شهر و روستا به معضل آلودگی هوا و تبعات شوم آن است.

و اما چند پیشنهاد محیط زیستی به نامزدهای محترم:

یک، در گام نخست و برای نشان دادن علاقه خود به محیط زیست و مواهب طبیعی، از تبلیغات کاغذی که شیوه‌ای مسرفانه و ناکارآمد است پرهیز نموده و با استفاده از فناوری‌های روز، انتخابات آتی را به انتخاباتی سبز بدل کنید.

دو، اجتناب از گسترش فرهنگ خودرو-محوری و تلاش در جهت توسعه فرهنگ انسان-محوری در شهرها و روستاها با حمایت از پویش‌هایی همچون سه‌شنبه‌های بدون خودرو که در سرتاسر ایران برگزار می‌شود و هدف آن ترویج فرهنگ استفاده از وسایل حمل و نقل عمومی، پیاده روی و یا دوچرخه سواری به جای خودروی شخصی است.

سه، دعوت و نظرخواهی از سازمان‌های مردم نهاد محیط زیستی به عنوان رکن سوم توسعه پایدار و ستون جامعه مدنی در نشست‌هایی که با موضوعات محیط زیستی در ارتباط هستند.

چهار، برنامه ریزی در جهت بهبود کیفیت ساخت و سازها با پایبندی به اصول معماری پایدار و همچنین گسترش فضاهای سبز با تاکید بر گونه‌های گیاهی بومی.

امید که منتخبین پنجمین دوره شوراهای اسلامی شهر و روستا، افرادی باشند که به الزامات مدیریت شهری و روستایی واقف بوده و به دور از سیاست بازی، هدفی جز افزایش کیفیت زندگی و توان تاب آوری مردم نداشته باشند.

صبح روز سه شنبه دهم اسفندماه همایش تخصصی تهدیدات اکولوژیک آبزیان مهاجم با تاکید بر تیلاپیا در سالن سمینار دانشکده کشاورزی دانشگاه زنجان با حضور برخی از مسئولین، دانشجویان و فعالان محیط زیست برگزار گردید.

این همایش تخصصی با همکاری مشترک گروه علوم محیط زیست دانشگاه زنجان، اداره کل محیط زیست استان، انجمن توان افزایان زندگی سبز (نمایندگی استان زنجان) و انجمن علمی محیط زیست دانشگاه زنجان انجام پذیرفت.

دکتر اصغر عبدلی، دانشیار پژوهشکده علوم محیطی دانشگاه شهید بهشتی تهران که سالیان متمادی در حوزه اکوسیستم‌های آبی کشور و ماهیان تحقیق و مطالعه کرده و صاحب آثار ارزشمندی نیز در این زمینه است، یکی از مهمان‌های این همایش بود که در خصوص گونه‌های غیربومی توضیحاتی را ارائه کرد.

گونه غیر بومی

دکتر عبدلی گونه غیربومی را گونه‌ای خارج از زیستگاه پراکنش طبیعی آن عنوان کرد که به علت توانایی رشد و تولید مثل سریع، تولیدمثل در سنین پایین، قدرت پراکنش زیاد، تحمل شوری و دمای بالا و دامنه منابع گسترده غذایی، این توانایی را کسب کرده است.

به عقیده این دانشیار دانشگاه، اثرات گونه‌های غیربومی فقط محدود به یک گونه خاص و قسمتی از یک اکوسیستم نمی‌شود بلکه ابعاد آن بسیار وسیع است. بنابراین بررسی و مطالعه این گونه‌ها به دلایل مختلف حائز اهیمت است. به عنوان مثال ۸۰ درصد گونه‌های در خطر انقراض از رقابت با گونه‌های غیربومی یا شکار شدن توسط آن‌ها رنج می‌برند. همچنین بر اساس تحقیقات انجام گرفته، خسارت گونه‌های غیربومی در ایالات متحده ۱۳۸ میلیارد دلار در سال برآورده شده است. از طرفی اثرات تجمعی دو یا چند گونه غیربومی در یک منطقه می‌تواند باعث انقراض بسیاری از گونه‌ها شود و از همه این‌ها فاجعه بارتر این که حذف گونه‌های مهاجم در اغلب مواقع (۹۰درصد) غیر ممکن بوده و تهدیدی بزرگ برای اقیانوس‌ها هستند.

دکتر عبدلی به عنوان مثالی در خصوص گونه‌های مهاجم از گیاه آزولا در مناطق شمالی ایران یاد کرد که این گیاه در ابتدا با نیت خیر وارد کشور شد تا حاصلخیزی مزارع برنج را از طریق تثبیت ازت بالا ببرد اما در حال حاضر این گیاه بلای جان تالاب انزلی شده و با گذشت ۳۰ سال هنوز هیچ کار موثری برای از میان بردن این مشکل صورت نپذیرفته. از جمله ویژگی‌های آزولا که باعث برتری آن در محیط‌های آبی کشورمان شده می‌توان به توانایی این گیاه در افزایش ۲ برابری بیومس آن در مدت ۳ الی ۵ روز اشاره کرد. با این وجود در کشور انگلستان مرکزی تخصصی وجود دارد که بر روی گیاه آزولا تحقیقات می‌کند و موفق شده برای نابودی آزولا به روش بیولوژیک از نوع خاصی سوسک استفاده کند که بهره گیری از آن برای تالابی به وسعت تالاب انزلی بسیار پر هزینه خواهد بود.

دانشیار پژوهشکده علوم محیطی دانشگاه شهید بهشتی بیشترین تراکم و اثرات منفی گونه‌های غیربومی را در حوزه جنوبی دریای خزر و استان خوزستان عنوان کرد که ۶۰ الی ۷۰ درصد ماهی‌های آب شیرین ایران را در خود جای داده است و یکی از عوامل این تراکم، افزایش فعالیت‌های آبزی پروری در این مناطق است.

گونه مهاجم تیلاپیا

دکتر عبدلی در ادامه به موضوع ماهی تیلاپیا پرداخت و ضمن ارائه اطلاعات کلی در خصوص ویژگی‌های ظاهری این گونه مهاجم به آب‌های ایران، منشاء آن را از آفریقا عنوان کرد.

وی با اشاره به برخی ویژگی‌های رفتاری تیلاپیا همچون نگهداری تخم‌ها و لاروها در دهان، که باعث بقا و گسترش آن در محیط‌های آبی می‌شود، تاکید کرد که هیچ یک از گونه‌های بومی ایران (به جز یک گونه) از این ویژگی برخوردار نبوده و همین عامل اساسی برای بقای این ماهی است.

دکتر عبدلی ماهی تیلاپیا را یک آفت خواند و افزود: تیلاپیا را در بیش از ۱۰۰ کشور پرورش می‌دهند و در اکثر این کشورها مشکلاتی را از قبیل اختلال در سیستم آبرسانی، کاهش کیفیت محل‌های تکثیر قابل دسترس، آسیب به زیستگاه‌ها، رفتارهای تهاجمی نسبت به سایر ماهی‌ها، نابودی فعالیت‌های پرورش ماهی و همچنین کاهش گرایش مردم به تفرج‌های آبی در اثر مرگ و میر سایر ماهی‌ها به وجود آورده است.

به گفته این دانشیار دانشگاه، بسیاری از سازمان‌های بین المللی در حوزه محیط زیست از جمله IUCN این گونه را به عنوان «مهاجم» معرفی کرده‌اند.

دکتر عبدلی در ادامه خاطرنشان کرد: اما در این بین عده‌ای موافق پرورش این گونه هستند و از آن به عنوان گونه‌ای سبز یاد می‌کنند. این دسته معتقدند این ماهی می‌تواند جزو ذخایر ژنتیکی شده و از این رو باعث افزایش ذخایر ژنی کشور گردد. حتی می‌تواند به حذف آلودگی آب کمک کرده و به شمار حلقه‌های زنجیره غذایی اضافه کند. این افراد با اشاره به میزان پرورش این ماهی در سطح جهان که شامل بیش از ۱۰۰ کشور از جمله ایالات متحده می‌شود در تلاش هستند تا حقانیت خود را به اثبات برسانند. عده‌ای دیگر از این گروه نیز معتقدند می‌توان در استان‌های مرکزی کشور که به رودخانه‌های طبیعی راهی نداشته باشد اقدام به تکثیر و پرورش این ماهی کرد و برخی نیز پا را فراتر گذاشته و مدعی شده‌اند که پرورش تیلاپیا از منظر ارزیابی محیط زیست نیز مورد تایید است.

دکتر عبدلی با اشاره به پروتکل آمریکا-کانادا-مکزیک، ارزیابی محیط زیستی را برای گونه‌های وارداتی جایز ندانست و به جای آن ارزیابی ریسک را برای این منظور پیشنهاد داد که این ارزیابی ریسک از فرمول پیامدهای استقرار ضرب در احتمال استقرار به دست خواهد آمد.

قزل اوزن روزگار خوشی ندارد

عضو هیات علمی پژوهشکده علوم محیطی دانشگاه شهید بهشتی در خصوص وضعیت محیط‌های آبی استان زنجان نیز از شرایط بحرانی رودخانه قزل اوزن و ماهی‌های آن یاد کرد که در گذشته تعداد گونه‌های ماهی آن از جمله ماهی زردک بسیار فراوان بود اما در حدود ۴ الی ۵ سال پیش که از این رودخانه نمونه برداری شد، علاوه بر کاهش محسوس حجم آب و به تبع آن افزایش شوری رودخانه، تعداد این گونه و بسیاری از گونه‌های بومی دیگر نیز به شدت کاهش یافته است. وی از جمله عوامل اصلی ایجاد این فاجعه اکولوژیک را برداشت بیش از حد آب، ساخت سد و توسعه بی‌رویه باغات زیتون عنوان کرد و نابودی و مرگ رودخانه را مساوی با مرگ اکوسیستم برشمرد.

وضعیت نابسامان اکوسیستم‌های آبی

دانشیار دانشگاه شهید بهشتی ضمن هشدار به حاضرین در خصوص وضعیت نابسامان اکوسیستم‌های آب شیرین ایران که بسیاری از آن‌ها به طور کلی تخریب شده و بسیاری دیگر نیز در خطر است، توجه به اصل احتیاط را عاملی کلیدی عنوان کرد و گفت: آبزی پروری سازگار با محیط زیست، منتج به آبزی پروری پایدار خواهد شد.

دکتر عبدلی در پایان به اهمیت ارتباط با رسانه‌ها در خصوص نشر مطالب محیط زیستی اشاره کرد و افزود: من معتقدم برای صیانت از محیط زیست باید زیاد گفت و زیاد نوشت.

با تلاش اعضای اتاق فکر پویش مردمی زنگین، اعضای نمایندگی زنجان انجمن توان افزایان زندگی سبز و همکاری صمیمانه دانشگاه زنجان، نخستین نمایشگاه آثار کودکان با درب بطری پلاستیکی در روز چهارشنبه هجدهم اسفندماه در محل دانشکده کشاورزی دانشگاه زنجان برگزار خواهد شد. بازدید از نمایشگاه برای عموم آزاد بوده و ساعت بازدید نیز ۱۴ الی ۱۷ عصر خواهد بود.
پیشاپیش علاوه بر کلیه علاقمندان به ویژه فعالان حوزه کودک و محیط زیست، از تمامی همشهریان عزیز دعوت می‌شود از این نمایشگاه دیدن فرمایند تا با مفهوم «می‌شود دور نریخت!» بهتر و بیشتر آشنا گردند.

کارگاه شانزده ساعته مدیریت پسماند روستایی در تاریخ‌های بیستم و بیست و سوم بهمن ماه برای دهیاران بخش مرکزی شهرستان خدابنده برگزار گردید.
در این کارگاه دو روزه، اطلاعاتی در خصوص اقتصاد، آموزش، بررسی تحولات و روش‌های بهداشتی دفع پسماند در محیط‌های روستایی ارائه شد و «جزوه مقدماتی مدیریت پسماند روستایی»، که توسط نگارنده تهیه و تنظیم گردیده بود، بین شرکت کنندگان توزیع گردید.
این کارگاه آموزشی با همکاری مرکز آموزش علمی-کاربردی سازمان همیاری شهرداریهای استان زنجان و انجمن توان افزایان زندگی سبز (اتازیس) برگزار گردید.

کارگاه هشت ساعته مدیریت پسماند شهری با حضور جمعی از مسئولین، معاونین و کارکنان معاونت خدمات شهری شهرداری زنجان در مرکز آموزشی علمی – کاربردی سازمان همیاری شهرداریهای استان زنجان در روزهای چهارشنبه ششم و شنبه نهم بهمن ماه برگزار گردید.
در این کارگاه به بیان جنبه‌های اقتصادی مدیریت پسماند شهری و ارائه مطالبی در زمینه لزوم فرهنگ سازی در این حوزه پرداخته شد و همچنین پیشنهاداتی در زمینه رفع چالش‌های موجود در سیستم مدیریت پسماند با کمترین هزینه ارائه گردید.