نویسنده: سید محمد طباطبایی

آیین نامه (الگوی) ارزیابی محیط زیست
آئین نامه (الگوی) ارزیابی محیط زیست که درده ماده وهشت تبصره درجلسه مورخ ۱۳۷۶/۱۰/۲شورای عالی حفاظت محیط زیست به تصویب رسید مجریان طرحها و پروژه های مندرج درما ده ۲این آئین نامه را موظف به تهیه گزارش ارزیابی اثرات زیست محیطی می نماید. به منظور محقق ساختن اهداف این آئین نامه واجرای نظام مند مفاد آن وباهدف سهولت و سرعت بخشیدن به فرایند بررسی وبازنگری گزارشهای ارزیابی ، دفتر ارزیابی زیست محیطی سازمان حفاظت محیط زیست براساس شرح وظایف تعیین شده درالگو چارچوبی اصولی و هماهنگ برای تهیه گزارش ارزیابی اجمالی )ماده (۵وگزارش ارزیابی اثرات زیست محیطی ) ماده (۶ونیزمراحل گردش کاربازنگری وارزشیابی گزارشها ، ازدریافت تقاضای بررسی تا اعلام پاسخ نهایی به متقاضی ، به شرح زیرتدوین نموده است. نخستین گام برای دستیابی به این هدف تبیین وتعیین مراحل قانونی نحوه ارسال وگردش کار گزارشها درسازمان می باشد . به این منظور نمودار شماره ۱براساس مفاد مندرج درآئین نامه ارزیابی اثرات زیست محیطی تهیه شده است . گام بعدی درتدوین راه کار اجرایی آئین نامه مورداشاره ارائه چارچوب وراهنما برای تهیه » خلاصه طرح« و »گزارش ارزیابی اجمالی « است . فهرست محتوای هریک ازاین گزارشها طی جداول ۱و  مشخص شده اند. رهنمودهایی نیز برای پربارترشدن گزارشها و نیز پیشگیری ازاتلاف زمان وانرژی درج گردیده است  بهبود کیفی گزارشات EIAوکمک به دانش ارزیابی درمیان مجریان طرح های توسعه و مشاورین زیست محیطی کشوریکی دیگراز اهداف دفتر ارزیابی زیست محیطی می باشدکه دراین راستا ضمن برگزاری کارگاههای آموزشی وتشکیل کمیته راهبردی مطالعات ارزیابی دربرخی ازوزارتخانه ها تاکنون ۱۲مورد راهنمای مطالعات ارزیابی پیامدهای زیست محیطی ) بشرح جدول (۲تهیه شده و کارتهیه ۱۰مورد دیگر از راهنمای مطالعات دردست اقدام می باشد که بزودی منتشر خواهد شد.
راهنمای تهیه گزارش ارزیابی اثرات زیست محیطی
گزارش ارزیابی اجمالی طرح دربرگیرنده موارد زیرحداکثر در ۵۰صفحه باشد :
-۱چکیده غیرفنی : شامل نوع و ویژگیهای پروژه ، گزینه های موجود، خلاصه ای از وضعیت موجود محیط زیست ، آثار مهم طرح برمحیط زیست وبرنامه های پیشگیری ، کاهش وکنترل آثار نامطلوب ونتیجه گیری ازارزیابی زیست محیطی ) حداکثرتا ۳صفحه (
-۲تشریح طرح یاپروژه پیشنهادی ) حداکثر تا ۱۰صفحه (
-۱-۲عنوان طرح
-۲-۲اهداف ، نیازها وضرورتهای طرح
-۳-۲جایگاه طرح دربرنامه ها وسیاستهای کلی مملکت
-۴-۲قوانین ، مقررات واستانداردهای زیست محیطی مرتبط با طرح
-۵-۲موقعیت مکان پیشنهادی طرح ) روی نقشه با ذکر فواصل ازکلیه کاربریهای موجود درمنطقه (
-۶-۲گزینه های مکانی وفنی طرح
-۷-۲فازبندی کلی طرح ) آماده سازی ، ساخت وساز، اجرا وبهره برداری و(… و برنامه های توسعه آتی
-۸-۲تشریح ریز فعالیتهای طرح به تفکیک فاز احداث وبهره برداری
-۹-۲نمودار خط تولید ، وتشریح فرآیندها برای واحدهای صنعتی ومعدنی ) تولیدی (
-۱۰-۲تاسیسات جانبی وپروژه های پی آیند ) احداث راه ، اماکن وخدمات عمومی (….
-۱۱-۲ویژگیهای طرح درهریک از گزینه ها وفازهای طرح شامل :
-۱-۱۱-۲ارائه ظرفیت تولید ) درمورد طرح های صنعتی ، معدنی وعمرانی تولیدی نظیر نیروگاههای برق آبی ( ویا ارائه سطح خدمات رسانی برای طرح های عمرانی – خدماتی ) احداث راه ، فرودگاه ، خطوط انتقال گاز و(…
-۲-۱۱-۲تخمین کلی سرمایه گذاری ریالی وارزی
-۳-۱۱-۲برآورد نوع ومیزان مواد اولیه ، محل تامین و نحوه انتقال آنها
-۴-۱۱-۲برآورد نوع ومیزان منابع ) آب ،انرژی ، سوخت و.(.. وموارد مصرف، محل تامین ونحوه انتقال آنها
-۵-۱۱-۲برآورد نیروی انسانی و محل تامین
-۶-۱۱-۲برآورد ومیزان محصولات اصلی وجانبی ) برای طرح های تولید ی(
-۳تشریح مرحله آماده سازی واقدامات زیربنایی که منجر به تغییر وتخریب محیط زیست میشود به صورت فهرستی از خاکبرداری ، برداشت پوشش گیاهی ، احداث استخر باطله ،زهکشی ، حفاری انفجار ، تغییردرمسیر آبهای سطحی
، محل تامین منابع قرضه ، احداث جاده وتاسیسات عمومی وخدماتی و)…… حداکثر تا ۲صفحه (
-۴آلاینده ها و پسماندهای مهم تولید شده طی فرآیند وعملیات درهریک ازگزینه ها و فازهای طرح شامل : آلاینده ها و پسماندهای مهم تولید شده طی فرآیند وعملیات درهریک ازگزینه ها وفازهای طرح شامل : آلاینده های هوا ، فاضلابهای بهداشتی وصنعتی ، زائدات وضایعات زباله ، سروصدا ، ارتعاشات ، پرتوها و…. ) حداکثر تا ۵صفحه (

-۵خطرات ، سوانح وعدم ایمنی مرتبط با طرح درهریک ازگزینه ها وفازهای پیشنهادی شامل احتمال انفجار، نشت ، پیامدهای وقوع بلایای طبیعی وموارد غیرمنتظره ) حداکثرتا ۲صفحه (
-۶تشریح وضعیت موجود محیط زیست منطقه :
درزمینه های زیر ، پیش ازاجرای طرح برای هریک از گزینه های پیشنهادی ) همراه با نقشه ها وترجیحاً به صورت جداول ونمودارها حداکثرتا ۱۲صفحه (
-۱-۶تعریف محدوده مطالعاتی ونمایش روی نقشه
-۲-۶محیط فیزیکی شامل موارد :
-۱-۲-۶خاکشناسی ) نوع وقابلیتهای کار، شیب ، فرسایش و….. ( آلودگیهای خاک ومنابع مهم آنها
-۲-۲-۶زمین شناسی ) مثل توپوگرافی ، زلزله خیزی ، رانش زمین و(….
– سطح ایستابی منطقه ورژیمهای سیلابی وکم آبی ( ، آلودگیهای آب ومنابع مهم آنها ، مصارف فعلی منابع آب
-۴-۲-۶هوا واقلیم ) وضعیت اقلیمی گلباد، نزولات ، دما وتبخیر دردوره زمانی ۱۰-۵ساله ( آلودگیهای هوا ومنابع مهم آنها
-۵-۲-۶صدا وارتعاش ) سطح صدا( آلودگی های صوتی ومنابع مهم آنها -۳-۶محیط طبیعی : )زیستگاههای آبی وخشکی با ذکر لیست جوامع گیاهی وجانوری و گونه های نادر وبا ارزش ، مناطق ۴گانه محیط زیست (
-۴-۶محیط اجتماعی ، اقتصادی وفرهنگی ) جمعیت وویژگیها وتحولات آن ، اشتغال ، تسهیلات ، آموزش ، بهداشت ، اعتقادات فرهنگی ومذهبی ، میراث فرهنگی (
-۵-۶معرفی اجمالی سایر طرحهای توسعه مصوب ویا دردست اجرا محدوده مطالعاتی ) طرحهای توسعه کشاورزی ، نقش صنعتی وخدماتی بانمایش موقعیت آنها نسـبت به محل اجرای طرح مورد نظر روی ه توپوگرافی سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (
۶-۶تشریح کاربری اراضی محدوده موردمطالعه وراهبردهای طرح های برنامه ریزی بالادست برای محدوده فوق الاشاره
-۷پیش بینی آثار وپیامدهای مثبت ومنفی طرح برای هریک از گزینه ها وفازهای پیشنهادی ) حداکثرتا ۱۰صفحه ( به صورت زیر:
-۱-۷اثربرمحیط فیزیکی ) توپوگرافی ، خاک ، ویژگیهای زمین شناسی ، آب ، هوا واقلیم (
-۲-۷اثربرمحیط طبیعی ) جوامع گیاهی وجانوری ، زیستگاههای آبی وخشکی(
-۳-۷اثربرمحیط اجتماعی ، اقتصادی وفرهنگی ) جمعیت ، اشتغال ، مسکن ، آموزش و بهداشت ، اعتقادات فرهنگی ومذهبی ، میراث فرهنگی و…(
-۴-۷اثربرکاربریهای اراضی ودیگر طرحهای توسعه محدوده مطالعاتی
-۸تجزیه وتحلیل آثار کاربریها و پیامدهای زیست محیطی طرح استنتاج
-۹مدیریت وپایش زیست محیطی طرح
-۱-۹ارائه شیوه های پیشگیری ، کاهش وکنترل برای هریک ازآثار منفی زیست محیطی مرتبط با فعالیتهای طرح) حداکثر تا۶صفحه (
-۲-۹ارائه برنامه کلی مدیریت زیست محیطی برای اندازه گیری وپایش آثار زیست محیطی وبازرسی ونظارت برحسن انجام اقدامات پیشنهادی کنترل وکاهش
-۱۰منابع ومراجع مورد استفاده درتهیه گزارش ارزیابی اجمالی ، ادارات وسازمانهای دولتی ، اشخاص حقیقی وحقوقی
-۱۱نام ، مشخصات ، مسئولیت وتجربیات ارزیابی هریک از مشاوران وتهیه کنندگان گزارش ارزیابی اجمالی
-۱۲پیوستها عناوین طرح ها و پروژه های بزرگ توسعه ای وملی که نیاز به ارزیابی زیست محیطی درسواحل کشور دارند. دراجرای ماده ۱۰۵قانون برنامه سوم وبه استناد بند سوم بیست وسومین صورتجلسه شورایعالی حفاظت محیط زیست مورخ ۸۲/۲/۳۱درخصوص پروژه های مشمول ارزیابی آثار زیست محیطی درسواحل کشور موارد زیر جهت تصویب درشورایعالی حفاظت محیط زیست تصویب می شود:
آئین نامه طرح ها ی مشمول ارزیابی پیامدهای زیست محیطی درسواحل کشور درراستای تکمیل آئین نامه ارزیابی اثرات زیست محیطی مصوب جلسه دوم دی ماه هزاروسیصد وهفتاد وشش شورایعالی حفاظت محیط زیست برای ساواحل کشور ، موادی به شرح زیر به تصویب می رسد:
ماده یک – این آئین نامه محدوده عرض اراضی ساحلی ومستحدثات قانونی دریای خرز، خلیج فارس ودریای عمان ویک کیلومتر ازخط مبدا ساحلی تا حداکثر سه کیلومتر ازساحل دربرمی گیرد که ازاین پس محدوده ارزیابی زیست محیطی ساحلی نامیده می شود.
ماده دو – کلیه طرح های مشمول تهیه گزارش »ارزیابی اثرات زیست محیطی « درکشور ) مصوبات شورایعالی حفاظت محیط زیست ( مستقل ازمقیاس واندازه آنها درمحدوده ارزیابی زیست محیطی ساحلی ملزم به تهیه گزارش اثرات زیست محیطی هستند.
ماده سه – سایر طرح های مشمول تهیه گزارش ارزیابی زیست محیطی دراین آئین نامه عبارتنداز:
الف – طرح ها ی صنعتی وخدماتی مرتبط شامل :
(۱کارگاهها ومجتمع های صنعتی وخدماتی مربوط بیش از ۵۰۰۰مترمربع
(۲نمایشگاههای دائمی ، صنعتی وخدماتی بیش از ۱۰۰۰۰مترمربع
(۳انبارهای مواد شیمیایی وکالای خطرناک بیش از ۵۰۰۰مترمربع
(۴کارگاههای فعالیت های عمرانی وراهسازی بیش از ۱۰۰۰۰مترمربع
(۵ذخیره گاههای مواد سوختی بیش از یک میلیون لیتر
(۶پایانه های بار ومسافر بیش از ۵۰۰۰مترمربع
ب – طرحهای کشاورزی وخدمات مرتبط شامل:
(۱واحدهای پرورش طیور ، دام وسایر حیوانات اهلی ووحشی بیش از ۵هکتار
(۲واحدهای پرورش ماهی و سایر آبزیان بیش از ۱۰۰۰۰مترمربع
پ- طرح های سازه های دریایی ، بنادر صیادی ، پایانه های نفت و گاز وعملیات لایروبی در هرمقیاس
ت – طرح ها ی تاسیسات آبی وبهداشتی
(۱شبکه جمع آوری وواحدهای تصفیه ودفع فاضلاب درمقیاس شهری
(۲تصفیه خانه بزرگ آب درمقیاس شهری ) بیش از ۵۰۰۰۰مترمکعب (
ث- طرح های دفع ودفن پسماند درمقیاس شهری
ج- طرح های متفرقه شامل :
(۱مراکز نظامی وآموزشی با زیربنای بیش از ۵۰۰۰مترمربع
(۲شهرک های توریستی بیش از ۱۰۰۰۰مترمربع
(۳شهرک های سینمایی بیش از ۵۰۰۰مترمربع
(۴پارک ها و یا اردوگاههای تفریحی ، آموزشی وپژوهشی و ورزشی بیش از ۱۰۰۰۰مترمربع
ماده چهار- درون محدوده ارزیابی زیست محیطی ساحلی ، درنواحی حساس ویژه ) مانند تالاب ، شهر ، جنگل ونزدیکی کوه به دریا ( کلیه طرح های مندرج در ماد ه سه این آئین نامه مستقل ازمقیاس ملزم به تهیه گزارش ارزیابی اثرات زیست محیطی هستند.
تبصره – نواحی حساس ویژه درون حریم زیست محیطی ساحلی به پیشنهاد مشترک سازمان حفاظت محیط زیست ووزارت مسکن وشهرسازی وباهمکاری دستگاههای ذیربط به تصویب شورایعالی حفاظت محیط زیست خواهد رسید.
تازمن تعیین نواحی فوق الذکر ،استعلام ازسازمان حفاظت محیط زیست درمورد مکان طرح های مشمول این ماده ضروری است .
-۷-۳-۱ارزیابی زیست محیطی
– تعداد پروژه های عمرانی که تاکنون ارزیابی زیست محیطی شد ه اند :
براساس مصوبات وضوابط فوق الذکر وسایرمقررات مربوطه نسبت به استقرار صنایع ومراکز خدماتی وپروژه های عمرانی بررسیهای کارشناسی انجام و اقدامات اجرایی لازم اتخاذ می گردد. درارتباط با طرحها وپروژه های اقتصادی مشمول ارزیابی زیست محیطی استان ) تا پایان دی ماه (۸۲لازم به توضیح است ازمجموع ۸۳واحد موجود ویا طرحهای دردست مطالعه و یا اجرا ۲۵طرح معادل ۳۰/۱درصد طرحها ، مطالعات ارزیابی زیست محیطی آنه به اتمام رسید ومورد موافقت قرارگرفته است و ۵طرح معادل %۶با اجرای آن مخالفت و ۳طرح معادل ۳/۶درصد درست بررسی است و ۵۰طرح معادل ۶۰/۳درصد طرحهای موردنظر فاقد مطالعات ارزیابی زیست محیطی می باشند ) جداول پیوست می بادش ۹و براساس همان مطالعه ازمجموع ۷۹طرح و پروژه ها ویاواحدهای موجود مشمول گروه »واو« ضوابط استقرار ) پروژه های بزرگ اقتصادی ( ۳۸طرح معادل ۴۸/۱درصد مطالعات آن به اتمام رسید و نتایج اعلام شده است و۱۱طرح معادل %۱۳/۹دردست بررسی است و۳۰طرح معادل ۳۸درصد طرحها و پروژه های گروه » واو« ضوابط استقرار فاقدمطالعات ویامجوز زیست محیطی میباشند ) جدول پیوست می باشد ( .
– پروژه های عمرانی مصوب ویادردست اجرا دراستان که به محیط زیست منطقه آسیب می رسانند:
– سایت های پرورش میگو که باعث تخریب سیما طبیعی محیط زیست می گردد وهمچنین برخی ازسایت هایی که درنزدیکی جنگلهای حرا و تالاب های بین المللی میباشند بعلت اینکه پساب ناشی حوضچه های پرورش میگو که دارای مواد شیمیایی می باشند بررسی جنگل های مزبور وهمچنین تالاب که زیستگاه برخی گونه های جانوری
وگیاهی می باشد تاثیر بسزایی دارد.
– طرح ایجاد اسکله که بدون توجه به مسائل زیست محیطی باعث آلودگی درسواحل دریا می گردد.
– طرح توعسه مجتمع آلومینیوم المهدی که کلیه سیستم ها و ایستگاههای کنترل آلودگی نصب و راه اندازی نشده است که باعث ایجاد آلودگی هوا درمنطقه می گردد که مقدار گازهای خروجی آن بیش ازحد استاندارد بوده که مخاطراتی برمحیط زیست اطراف وارد می سازد .
– طرح توسعه مجتمع بندر شهید رجایی باتوجه به حچم عظیمی ازصادرات وواردات کالاهای ترانزیتی درنتیجه باعث تخریب درسیمای طبیعی منطقه می گردد.
پروژه آبیاری وزهکشی سد جگین ، نیان وشمیل واثرات آن به محیط زیست ) تالابها ( و سکونت های روستایی منطقه
– طرح توسعه مجتمع کشتی سازی صنایع فراساحل ایران که علاوه برتخریب سیمای طبیعی منطقه باعث آلودگی دریا و سواحل می گردد.
– طرح مجتمع فولاد هرمزگان
– پروژه نیروگاه گازی هرمزگان
– طرح سکوها وخطوط نفت وگاز تابناک واقع درشهرستان لنگه که اثرات زیست محیطی بسیاری بر محیط زیست منطقه ومنابع وارد کرده است .
ایجاد شهرکهای صنعتی جدید دراستان نظیر ) شهرک صنعتی تخصصی دریایی خلیج فارس در بندرعباس ( شهرک صنعتی گامرون درشرق بندرعباس ، شهرک صنعتی زرین دشت درگاوبندی شهرستان بندرلنگه که فعالیت آنها باعث بروز آلودگی های هوا ، آّ وخاک درمنطقه می گردد.
– آزاده راه بندرعباس – سیرجان
– طرح آبرسانی به جزیره قشم که اثرنامطلوب برکشاورزی منطقه خواهد گذاشت .
– طرح احداث فرودگاههای میناب ، جاسک وبستک
– طرح کارخانه روی وسیمان جزیره قشم که باعث بروز مشکلات وآلودگی های زیست محیطی ناشی ازفعالیت آنها گردیده است .
– احداث وتوسعه کارخانه روی بندرعباس که باعث آلودگی هوا ،خا ک و آب درمنطقه گردیده است .
– بطورکلی طرحهای صنعتی ، معدنی و خدماتی منطقه آزاد قشم

کاهش اثرات سوء
حذف، کاهش یا کنترل اثرات نامطلوب و سوء زیست محیطی پروژه پیشنهادی باید از طریق ارائه روش ها و گزینه های منطقی و مقبول در گزارش ارزیابی محیط زیست ذکر شود. زیرا هرچند که اثرات منفی یک پروژه به ندرت قابل رفع و کاهش است لیکن توسعه دهندگان باید با اتکا به ارائه روش هایی امکان تجدیدپذیری، احیا و جبران خسارات وارده را فراهم آورند.
پایش زیست محیطی در EIA
علاوه بر ارائه ارائه اقدامات اصلاحی و کاهش اثرات سوء در گزارش ،EIAیک سیستم ارزیابی دوره ای که اثرات احتمالی پروژه را در آینده نیز بررسی کند، تحت عنوان برنامه پایش زیست محیطی ارائه می گردد. روش های پایش زیست محیطی که برای یک پروژه و فعالیت های آن باید ارائه گردد، بستگی به منابع اجرایی و قانونی منطقه یا کشور دارد
مشارکت های مردمی در EIA
گزارش ارزیابی اثرات زیست محیطی پروژه، باید جهت اطلاع و اظهار نظر در اختیار سایر کارشناسان، افراد محلی )محل پروژه( و سایر افراد ذینفع و تحت تاثیر پروژه قرار گیرد.
شیوه های معمول به منظور مشارکت مردمی و جمع آوری نظرات ذینفعان می تواند به صورت های زیر باشد:
– نظرخواهی از مردم: این شیوه برای مطلع شدن از نظریات مختلف در جامعه مناسب است ولی در مورد مسائل پیچیده کارآمد نمی باشد. بررسی نظرات عمومی باید به دقت برنامه ریزی و مدیریت شود.
– جلسات بحث عمومی: از این شیوه برای آگاهی از عقاید مردم در مورد مسائل مختلفی که در نتیجه یک پروژه پیشنهادی بروز می کند، می توان استفاده نمود.
– ملاقات های منظزم با کمیته های مردمی: ملاقات های منظم و برنامه ریزی شده با کمیته های مردمی می تواند در طول برنامه ریزی و اجرای پروژه در یک دوره زمانی طولانی بسیار مفید باشد. این کمیته باید نماینده مردمی باشد که با انجام پروژه تحت تاثیر قرار می گیرند .
آموزش
ارائه برنامه های آموزش زیست محیطی در گزارشات ارزیابی نقش مهمی در کاهش و کنترل عوامل تخریب و آلودگی
محیط زیست دارد. نخستین اقدام در این زمینه تعیین مسئولیت مدیریت محیط زیست در محل طرح یا پروژه است.
جمع آوری اطلاعات پایه، تدوین استراتژی های مدیریت، پیگیری امور عملیاتی و کنترل و بازبینی آن ها، برگزاری
دوره ها و کارگاه های آموزشی برای کارکنان و متخصصین شاغل و بهینه سازی سیستم اطلاعات زیست محیطی از
برنامه های آموزش می باشد که باید در گزارش درج شود.

فازبندی پروژه و روشهای ارزیابی محیط زیست (ارزیابی محیط زیست (۷) )

در این قسمت از سلسله مقالات ارزیابی محیط زیست ابتدا به مفهوم فازبندی در پروژه های ارزیابی پرداخته و سپس اقدام به معرفی روش های ارزیابی محیط زیست خواهیم پرداخت.

مفهوم فازبندی پروژه
به طور کلی پروژه های ارزیابی اثرات زیست محیطی در دو فاز ساخت مانی و فاز بهره برداری به شرح زیر مورد بررسی قرار می گیرند.
فاز ساختمانی
منظور از فاز ساختمانی پروژه تشریح کلیه اقداماتی اساسی است که در طی آن فرآیند اجرای پروژه در محدوده بلافصل پروژه از طریق ایجاد تأسیسات زیر بنائی ، رو بنائی محقق می شود و به طور کلی تمامی سازه های پروژه احداث می گردد . برای این منظور با توجه به نوع پروژه و با استفاده از کارشناسان و متخصصان مرتبط با پروژه فهرستی ازاین اقدامات اساسی تهیه میگردد.
فاز بهره برداری
منظور از فاز بهره برداری پروژه تشریح کلیه اقداماتی است که درطی آن تمام ی امکانات بهره برداری از پروژه بوجود آمده است و پروژه عملا آماده بهره برداری می شود ، در این فاز سایر خدمات جانبی احتمالی ناشی از بهره برداری پروژه نیز مد نظر قرار میگیرد . برای این منظور با توجه به نوع پروژه و با استفاده از کارشناسان و متخصصان مرتبط با پروژه فهرستی ازاین اقدامات اساسی تهیه می شود.
گزینه های اصلی پروژه
با توجه به الگوی ارزیابی اثرات زیست محیطی در ایران ، همواره دو گزینه اصلی شامل اجرای گزینه طرح و گزینهعدم اجرای طرح جهت بررسی اثرات و ارزیابی زیست محیطی در دستور کار مطالعات قرار میگیرد . البته در کنار این دو گزینه معمولا گزینه های فرعی یا گزینه های فرعی مشروط نیز پیشنهاد می شوند.
روش تجزیه و تحلیل اثرات زیست محیطی در EIA
روش تجزیه و تحلیل در ،EIAابزار علمی منسجمی است که برای شناسایی، جمع آوری و سازماندهی اطلاعات در رابطه با اثرات زیست محیطی پروژه به کار می رود. بررسی سابقه انتخاب روش های تجزیه و تحلیل اثرات نشان می دهد که در ابتدا پنج روش اصلی مورد استفاده کارشناسان ارزیابی قرار می گرفته است که عبارتند از:
– روش کارشناسی )تخصصی ویژه( )(Ad hoc
(Checklists) – صورت ریزها
– ماتریس ها )(Matrices
(Networks) – شبکه ها
– رویهم گذاری صفحات )(Overlay
لیکن در فرآیند پیشرفت متدولوژی ارزیابی، روش های پیچیده و علمی تری شامل موارد زیر ارائه گردیده است:
(Simulation Modeling) – مدل های شبیه سازی
– سیستم دیاگرام ها یا نمودارهای سیستم )(Systems Diagrams
– روش های تجزیه و تحلیل هزینه – منفعت )(Cost – Benefit Analysis
(Environmental Indices) – شاخص های زیست محیطی
(Electre Method) – روش الکتر
(Workshop Modeling) – مدل های کارگاهی
(Environmental Evaluation) – ارزشیابی زیست محیطی
(Adaptive Environmental Assessment and Management) – مدل های تطابقی و مدیریت
اهداف روشهای ارزیابی اثرات زیست محیطی
روشهای تجزیه و تحلیل اثرات چندین هدف را دنبال می کنند:
.۱اطمینان از بکار گیری کلیه عوامل زیست محیطی مرتبط با پروژه پیشنهادی
.۲ارزشیابی روش های کاهش اثرات
.۳تنظیم اطلاعات که جهت در میان گذاردن با مردم لازم است
.۴اطمینان از حصول نیات و روح قوانین حفاظت محیط زیست
مقایسه روشهای ارزیابی اثرات زیست محیطی
همزمان با گسترش روشهای تجزیه و تحلیل اثرات، مقایسه دوره ای روشها در رابطه با معیارهای از پیش تعیین شده نیز انجام گردیده است. بسیاری از دانشمندان روشهای تجزیه و تحلیل مقایسه ای جهت بررسی متدهای به کار رفته ارزیابی اثرات به کار برده اند. در هر یک از مطالعات معیارهای انتخابی جهت دسته بندی و مقایسه روشها معرفی گردیده و متدهای مختلف بر پایه میزان تطابق و تکمیل این معیارها با یکدیگر مقایسه شده اند. یک روش مناسب ارزیابی روشی است که: – جامع باشد – انتخابی باشد – گسترده باشد – موضوعی باشد – اثرات متقابل را پیش بینی نماید – ساده باشد – انعطاف پذیر باشد نیروهای انسانی، زمان و بودجه، تجهیزات فنی و تخصصی مناسب و کم هزینه داشته باشد
روش کارشناسی یا تخصصی ویژه Ad hoc
این روش بر اساس نظر کارشناسی و معمولاً در مواردی مورد استفاده قرار می گیرد که اطلاعات کافی در دسترس نمی باشد. لازم به ذکر است که در سایر روش ها نیز نظر کارشناسی مورد توجه قرار می گیرد با این تفاوت که در این روش ها کارشناس بر اساس یک روال و متد مشخص اثرات را مورد تجزیه و تحلیل قرار می دهد.
روش کارگاه
در این روش اطلاعات پایه توسط مدیر تیم ارزیابی تهیه می شود )شرح محیط زیست موجود و شرح پروژه.( سپس گروه ارزیابی برای ۵تا ۷روز در یک مکان حضور می یابند. با راهنمائی مدیر تیم و معرفی امکانات اولیه و شرح پروژه، متد ارزیابی انتخاب می شود. در برگزاری این کارگاه گروه های کاری مطالعات
لازم را بر اساس متد انتخابی انجام می دهند و در نهایت نظرات خود را به صورت مستدل بیان می کنند. نظر نهایی تیم ارزیابی به طور صریح در مورد اجرا یا عدم اجرای پروژه و یا شروط اجرای پروژه اعلام می شود .
روش مدیریت تطابقی
این روش یک روش حسابرسی است و بر اساس تعدادی فرمول ریاضی انجام می شود. در روش مدیریت تطابقی، گروه مطالعاتی با جمع آوری داده ها و اطلاعات پایه و اولیه، فرضیات متعدد و مختلفی را مورد نظر قرار می دهند. با بررسی فرضیات توسط گروه مطالعاتی ارزیابی پروژه، اثرات احتمالی در ابعاد گوناگون با شدت، دامنه و اهمیت های مختلف محاسبه می گردد. نتایج حاصل از محاسبات ریاضی انجام شده به صورت منحنی، نمودار و یا جدول ارائه می شوند. با بررسی نتایج و طرح فرضیات متفاوت، گروه مطالعاتی ارزیابی، تصمیم گیری خود را بر انتخاب گزینه برتر انجام می دهد.
روش همپوشانی
از این روش در گذشته برای برنامه ریزی های زیست محیطی استفاده می شده است. در این روش معمولا با استفاده از تکنیک مک هارگ ) ۱۹۶۹و (۱۹۶۸بکار می رود. در روش همپوشانی )نقشه سازی( با روی هم قرار دادن تعدادی نقشه شفاف که فاکتورهای محیطی و شکل زمین در آنها رسم گردیده می توان مناطق تحت تاثیر و برخی از اثرات آشکار را شناسایی نمود. کار با این روش دارای چند مرحله است. در مرحله اول منطقه مورد مطالعه به واحدهای محتلفی بر اساس سیستم ،gridاشکال توپوگرافی و یا کاربری های مختلف زمین تقسیم می گردد. در مرحله دوم طبقه بندی هایی از اطلاعات جهت اثرات مثبت، منفی و خنثی محیط بر پروژه و یا اثرات پروژه بر محیط زیست انجام می گیرد. در این روش دامنه و شدت اثر در مورد هر یک از عوامل تحت اثر به طور جداگانه روی کاغذ شفاف مشخص می گردد سپس کاغذهای روی هم قرار گرفته و کل اثرات روی یک نقشه مشاهده می شود. این روش دارای مزایایی از جمله ساده بودن و امکان نمایش بصری است. البته این روش نیاز به اطلاعات ویژه ای نیز دارد که ممکن است همیشه در دسترس نباشد. در حال حاضر این کار با استفاده از نرم افزارهای کامپیوتری انجام می شود. در واقع این روش، روش نقشه سازی GISمی باشد.
سیستم های فلودیاگرام
سیستم های فلودیاگرام از اولین روش های انجام ارزیابی اثرات زیست محیطی می باشد که توسط Odum اکولوژیست آمریکایی ابداع گردید. سیستم های فلودیاگرامی بر جریان انرژی مبتنی می باشند.
چک لیست ساده
از انواع چک لیست ها، چک لیست ساده تنها فهرستی از فاکتورها مطرح می کند در این چک لیست نمران از صورت مثبت و منفی و معمولا از ۱تا ۱۰داده می شود. در نهایت با جمع جبری اعداد، گزینه ها با یکدیگر مقایسه می شوند و گزینه برتر انتخاب می گردد.
چک لیست تشریحی
چک لیست تشریحی همانند چک لیست ساده است اما در این نوع چک لیست رهنمود هایی برای تعیین میزان اثرات و تفسیر داده ها ارائه می گردد. نمره گذاری نیز در این چک لیست مانند چک لیست ساده می باشد. با وجود اینکه اساس کار این روش همانند چک لیست ساده است اما در واقع یک روش کامپیوتری است. اطلاعات از قبل وارد کامپیوتر می شود و نمره دهی معمولاً از  ۱تا  ۱۰می باشد. این روش اولین بار توسط ارتش آمریکا مورد استفاده قرار گرفت.
چک لیست پرسشی
دارای تعدادی پرسش در رابطه با اثرات پروژه می باشد. در این چک لیست به پاسخ های احتمالی نیز نمره ای تعلق می گیرد .
چک لیست سنجشی
چک لیست سنجشی مانند چک لیست پرسشی است علاوه بر اینکه اطلاعات پایه ای به منظور سنجش گزینه ها ارائه می گردد. در نهایت نسبت نمرات مثبت به کل نمرات و همچنین معدل جبری کل نمره ها مشخص می گردد.
چک لیست سنجشی – هم ترازی
این چک لیست بسیار شبیه به چک لیست سنجشی است با این تفاوت که پایه مشخص هر فاکتور در رابطه با فاکتور دیگر ارائه می شود. در واقع در این روش برای کلیه فاکتورهای محیط زیست تحت اثر ، یک معیار مشخص در نظر گرفته می شود. در این روش یک تراز واحد برای همه عوامل انتخاب می شود.
ماتریس ها
ماتریس ها روش های افقی – عمودی هستند که فهرستی از فعالیت های پروژه را در ردیف افقی و فاکتورهای زیست محیطی تحت اثر را در ستون عمودی نشان می دهد. درماتریس های ساده از یک علامت برای نشان دادن اثر استفاده می کنند. البته می توان با ایجاد تغییر در اندازه این علامت مقیاس اثر را نشان داد و یا حتی می توان با استفاده از علامت های مختلف نسبت های مختلف اثرات را مشخص کرد.

ماتریس لئوپولد 

یکی از متداولترین ماتریس ها، ماتریس لئوپولد می باشد. در این روش در خانه ای از جدول که احتمال اثر زیست محیطی وجود دارد، خط موربی رسم می شود و دامنه و اهمیت اثر در آن مشخص می شود. در این ماتریس منظور از دامنه اثر، شدت یا میزان اثر می باشد. برای نشان دادن دامنه اثر از اعداد ۱تا ۱۰استفاده می شود. همچنین اهمیت اثر، میزان قابل توجه بودن اثر را نشان می دهد. برای تعیین اهمیت اثر نیز از اعداد ۱تا ۱۰استفاده می شود که عدد ۱نشان دهنده کمترین اثر و عدد ۱۰نشان دهنده بیشترین اثر می باشد. در نهایت نمرات دامنه و اهمیت اثرات در یکدیگر ضرب شده و نتایج جمع جبری می شوند و با توجه به نتیجه، گزینه برتر انتخاب می شود.

ماتریس سه بعدی

 ماتریس سه بعدی نوع دیگری از ماتریس می باشد که اطلاعات لازم برای ارزیابی اثرات زیست محیطی پروژه ها را نشان می دهد. بنابراین مواردی که اطلاعات لازم در آن زمینه وجود ندارد، مشخص می گردد.

ماتریس مور 

ماتریس مور جهت تشریح ارتباط بین فعالیتهای صنعتی و پتانسیل نمایی اثرات آنها بر مناطق ساحلی تهیه شده است. فلسفه اصلی ماتریس مور بر پایه تعیین اثرات مستقیم و غیر مستقیم بر منافع انسانی است. ماتریس اثرات متقابل مور کلیه فعالیت ها و اثرات متقابل بین فعالیتهای مختلف اولیه و ثانویه را در قسمت های مختلف آشکار می سازد. ماتریس مور به چهار دسته کلی تقسیم می شود:

.۱کارخانه داری و فعالیت های مربوط به آن
.۲تغییرات احتمالی محیطی
.۳اثرات محیطی مهمچ
.۴منافع انسانی که تحت تاثیر قرار می گیرد
این ماتریس پتانسیل خسارات زیست محیطی را با چهار درجه بندی مورد سنجش قرار می دهد:
-۱قابل اغماض
-۲کم
-۳متوسط
-۴شدید
ماتریس قدم به قدم
در این روش کل فعالیت های پروژه و نیز فاکتورهای محیطی در گروه های مختلف فهرست می گردند. یک گروه از عملیات در محور افقی و فاکتورهای محیطی در محور عمودی مشخص می گردند و بر این اساس اثرات مشخص می گردند. جهت شناسایی وجود یا عدم وجود اثر از علامت های مختلفی استفاده می شود. در واقع این روش همانند ماتریس مور است با این تفاوت که در این روش به جای اعداد از علائمی نظیر ستاره ، دایره و مربع
استفاده می شود.

ماتریس آیکولد

 یکی از ماتریس هایی که در ارزیابی اثرات زیست محیطی سدها کاربرد وسیعی دارد،ماتریس۳ ICOLDمی باشد. ICOLDیک ماتریس جامع و کامل برای استفاده در ارزیابی سدها ارائه کرده است. سیستم نشانه گذاری در هر خانه ماتریس بر موارد زیر دلالت دارد:
.aمضر یا مفید بودن اثر
.bمقیاس اثر
.cاحتمال وقوع اثر
.dمقیاس زمانی وقوع اثر
.eآیا اثر در طراحی های پروژه مد نظر بوده است؟
ماتریس در مراحل مختلف پروژه )ساختمانی و بهره برداری( و برای گزینه های متفاوت در نظر گرفته می شود.
شبکه
منظور از این روش شناخت زنجیره ارتباطات متقابلی است که احتمال دارد در اثر پروژه پیشنهادی در محیط زیست بروز نماید. به عبارت دیگر شبکه ها روابط بین فعالیت های پروژه و مشخصه های زیست محیطی را مشخص می نمایند. تغییر در یک خصوصیت زیست محیطی ممکن است دیگر جنبه های زیست محیطی را موجب گردد. در واقع شبکه ها شکل کامل شده ماتریس ها هستند. در شبکه علاوه بر ارتباط بین علت و اثر، اثرات ثانویه و ثالثه نیز
مشخص می شوند. لازم به ذکر است در این روش از علائم قراردادی مشخصی برای نشان دادن اثرات استفاده می شود.
شبکه سورنسون
در سال ۱۹۷۲سورنسون شبکه تجزیه و تحلیل را به صورت نوینی معرفی کرد. این شبکه در مورد اثرات لایروبی بکار گرفته شده است که علاوه بر آشکار ساختن اثرات ثانویه و ثالثه، ارتباط مختلف بین فاکتورهای عملیات لایروبی را مشخص می نماید. همچنین سورنسون یک روش شبکه برای بررسی اثرات زیست محیطی کاربری های مختلف در مناطق ساحلی را ارائه نموده است. این روش در واقع نوعی ماتریس قدم به قدم است که یک اثر متقابل در ماتریس راهنمایی جهت سایر اثرات نیز می باشد. این شبکه تا شش مرحله پیاپی اثر را نشان می دهد. در این روش علت ) شرایط ( اثر مشخص می شود

هموطن گرامی،

شما به نخستین همایش سراسری سالانه اتازیس دعوتید. برای شرکت، لطفا فرم زیر را پر کنید:

⭕️زمان: پنجشنبه ۱۳ مهرماه از ساعت ۱۰ صبح الی۱۴بعدازظهر

⭕️مکان: میدان هفت تیر، خیابان مفتح جنوبی، روبروی ورزشگاه شیرودی، خیابان اردلان، پلاک ۲۵

⭕️ظرفیت محدود است.

⭕️حضور رایگان، اما ثبت نام الزامیست

چشم‌انداز اتازیس (انجمن ملی مردم نهاد توان افزایان زندگی سبز) برای کل کشور:
جامعه‌ای سبز، سالم، عادل، آگاه و عامل به مسئولیت‌های اجتماعی-محیط‌ زیستی خود

شماره تماس در صورت نیاز: ۰۹۱۲۲۷۹۰۱۸۲

برخی انواع اثرات زیست محیطی

– اثرات برگشت ناپذیر و غیر قابل جبران
– اثرات برگشت پذیر
– اثرات مفید
– اثرات مشخص و مهم
– اثرات کوتاه مدت
– اثرات بلند مدت
– اثرات اولیه
– اثرات ثانویه
– اثرات مستقیم
– اثرات غیر مستقیم
– اثرات تجمعی

پیش بینی اثرات پروژه بر محیط زیست

هنگامی که یک پروژه صنعتی یا عمرانی در راستای توسعه می بایست به اجرا در آید در صورتی پروژه ماندگار و برای جامعه زیستی مقبول واقع خواهد شد که در راستای اهداف توسعه پایدار طرح ریزی و اجرا شود. بدین لحاظ شناسایی و پیش بینی و ارزیابی اثرات می بایست بر اساس فاکتورهای اکولوژیکی، فیزیکی، بیولوژیــکی، اجتمــاعی،اقتصــادی، فرهـنگی و باستان شناسی انجام پذیرد.

اثر بر متغیرهای فیزیکوشیمیایی

اثرات بر اقلیم و کیفیت هوا

 پروژه های توسعه می تواند سبب تغییر در اقلیم محلی شود . اثرات مشخص پروژه ها از نظر استفاده از وسائط نقلیه، ساختمانها، تراکم و … می باشد که در محیط زیست محل احداث و پیرامون آن پروژه پدید می آید. اثرات آلودگی هوا می تواند از لحاظ بهداشتی، اقتصادی، اجتماعی و تاثیر بر فضای سبز و پوشش گیاهی طبقه بندی گردد میزان آلاینده های هـــوا بایــد در مــراحل ساخــتمانی و بهره برداری گزینه های مختلف پروژه تحلیل و اثرات آن از جهات اشاره شده در قبل تشریح شود .

اثــــرات بر آب

 اقدامات فیزیکی نظیر تغییر مسید آب رودخانه موجب تغییرات اکولوژیکی می شود. تخلیه فاضلاب در آبها بر ماهیان و اثرات تجمعی آن قابل بررسی است با برداشت آب جهت مصارف صنعتی، تغییر سیستم آب زیر زمینی در اثر استخراج و یا فعالیت های مهندسی در جریان آب ها اثر می گذارد. کاهش مقدار آب می تواند مسائل جدی از نظر تجاری، حیات وحش و موارد تفریحی ایجاد نماید. جریان غیر منظم آبها موجب سیل گیری و یا خشک شدن آب رودخانه می گردد. گیاهان به طور کلی به تغییر و یا کاهش جریان آب بسیار حساس بوده و سریعاً واکنش نشان می دهند با توجه به فعالیتهای پروژه
در مراحل ساختمانی و بهره برداری تغییرات کمی و کیفی ایجاد شده باید از لحاظ اثراتی که در محیط زیست ایجاد می کنند، بررسی شوند.

اثــرات بر خاک

 اثرات زیست محیطی یک پروژه بر خاک نمی تواند جدا از حیات و حمایت جانوران و گیاهان باشد. تسطیح اراضی، خاکبرداری، خاکریزی و عملیات ساختمانی سبب کاهش کیفیت خاک سطحی می گردد . به طور کلی اثرات احتمالی پروژه بر خاک به دو دسته خسارات فیزیکی به ساختمان خاک و خسارات شیمیایی تولید شده توسط آلاینده ها تقسیم می شود. فعالیت ماشینهای سنگین در عملیات ساختمانی سبب فشرده شدن خاک شده و در جایی که پوشش گیاهی از بین رفته باشد احتمال فرسایش زیاد خواهد بود. از طرف دیگر آلودگی های ناشی از خروجی ها، شیرابه زباله، فاضلابهای شهری، کودهای شیمیایی، سموم دفع آفات نباتی و علف کش ها می توانند خاک را آلوده و بر خواص شیمیایی و ساختاری آن تاثیر بگذارند و واضح است که متعاقب آلوده شدن خاک منطقه، آبهای زیرزمینی نیز تحت تاثیر قرار خواهند گرفت وآلودگی به آنها نیز نفوذ خواهد کرد .

اثـــرات بر صدا

 سر و صدا در مراحل ساختمانی و احتمالا بهره برداری بیش از تراز وضعیت موجود خواهد بود. لذا بر اساس منابع خطی که می تواند شامل تردد وسائط نقلیه به جایگاه و یا خارج از آن و در معابر دسترسی پروژه باشد و یا نقطه ای که شامل استقرار یک دستگاه سنگ شکن در محل جایگاه است، قادر است اثرات مختلفی در محدوده محل پروژه ایجاد نماید. در مرحله بهره برداری به دلیل رفت و آمد وسائط نقلیه سنگین )با توجه به نوع پروژه( و رفت و آمد افراد بیشتر، در منطقه سر و صدای زیادی ایجاد خواهد شد و ساکنین منطقه به دلیل افزایش سر و صـــدا که منجر به آلودگی صوتی می گردد دچار
مزاحمت خواهند شد .

اثرات بر محیط های بیولوژیکی

بیشترین اثرات توسعه بر جامعه زیستی به ویژه گونه های گیاهی و جانورری که از اجزا تشکیل دهنده محیط بیولوژیکی می با شند و در داخل و مجاورت مناطق تحت پروژه قرار دارند، رخ می دهد. اثرات عمومی بر محیطهای بیولوژیکی به تغییرات انواع جمعیت وتوزیع جغرافیایی آنها بستگی دارد. اثرات اختصاصی ممکن است در دوره زندگی گونه های نادر و در معرض خطر که به ناحیه خاصی عادت کرده اند، اتفاق افتد.

اثـــرات بر گیاهان

 اثرات مستقیم بر گیاهان می تواند ناشی از برداشت خاک یک محل به دلایل مختلفی نظیر عملیات ساختمانی و احداث جاده صورت گیرد. قطع گیاهان جهت سوخت باعث آلودگی خاک، آلودگی آب، تغییر سطح سفره های آب زیر زمینی و شیمی آب می شود. برخی گیاهان نیز تحت تاثیر پروژه های خاص قرار می گیرند به طور مثال در مجاورت کارخانه آلومینیوم وجود فلوراید در هوا سبب از بین رفتن گیاهان خواهد شد .

اثــرات بر جانوران

 در اکثر مواقع، یک اثر محیطی علاوه بر ناسازگاری جهت یک گونه حیات وحش، می تواند جهت گونه های دیگر نیز به دلیل وجود زنجیره های غذایی و یا وابستگی بین گونه ها، در یک منطقه ناسازگار و خسارت بار باشد.

اثرات بر محیط اقتصادی – اجتماعی، فرهنگی

اثرات بر محیط های اقتصادی- اجتماعی

محیط های اقتصادی- اجتماعی در مراحل ساختمانی، بهره برداری یا پس از آن دچار تغییراتی می شوند که این تغییرات ممکن است سودمند یا زیان آور باشند، پروژه می تواند بر جمعیت و الگوهای فرهنگی منطقه به دلیل مهاجرت های زیاد به منطقه تاثیر گذار باشد. از سوی دیگر نیاز به خدمات و  رویسهای عمومی افزایش خواهد یافت. از دیگر اثرات یک پروژه بر محیط اقتصادی- اجتماعی کاهش قیمت مستغلات و اراضی خواهد بود .

اثـرات بر محیط فرهنگی

 محیط های فرهنگی می تواند در اثر اجرای پروژه دچار خسارت و لطمات جدی شود. مراکز توریستی، تفریحی، یادمان های باستانی، تاریخی، فرهنگی و به ویژه مذهبی از نخستین مکان هایی هستند که پروژه اثرات سوء بر آن ها وارد می نماید. لذا پیش بینی این اثرات به دلیل وجود باورها، آداب و رسوم مردم در سطوح محلی و منطقه ای و یا ملی باید ارزیابی شود و میزان این اثرات مورد بررسی قرار گیرد

وضعیت موجود محیط بیولوژیکی

در این بررسی، موجودات گیاهی و جانوری را می بایستی در دو دسته بندی جدا ذکر نمود. لیکن ابتدا اکوسیستم منطقه را به قسمتهای کوچکتر تقسیم نموده و سپس با در نظر گرفتن اکوسیستم با تبعیت از شیب ابتدا پوشش گیاهی و سپس پوشش جانوری منطقه ذکر گردد. تشریح وضعیت موجود گیاهی مربوط به نوع کار و یا دستور کارفرما می باشد ولی متداول به شرح زیر است:
درختان، بوته ها، علفها، گیاهان نادر، گیاهان در خطر انقراض، جلبکها و فلور طبیعی آب یا خاک ، در مورد پوشش جانوری معمولاً مهره داران شامل ماهیان، دوزیستان، خزندگان، پرندگان و پستانداران و بی مهرگان شامل صدفها، حلزون ها، سخت پوستان، حشرات و به طور کلی حیوانات نادر در منطقه و حیوانات در خطر انقراض مطرح خواهند شد.
معمولاً انواع باکتریها، قارچها، مخمرها، جلبکها و پروتوزوئرهای موجود در آب، خاک و هوا بررسی نمی گردند مگر آنکه به علت اهمیت خاص در دستور کار فرما ذکر شده باشند. همچنین زیستگاههای طبیعی و توالی طبیعی منطقه و آنچه به طور طبیعی در منطقه اتفاق افتاده است نیز باید
مورد بررسی قرار گیرند.

وضعیت موجود محیط اقتصادی – اجتماعی و فرهنگی

تغییرات اقتصادی، اجتماعی ناشی از پروژه ممکن است مفید یا زیان آور باشند . در این رابطه فاکتورهای اقتصادی، اجتماعی و محدوده وابستگی و علاقه انسانها و ارتباط آنها با یکدیگر می بایستی کاملاً بررسی و ذکر گردد. در خصوص موارد اقتصادی تاریخچه وضعیت اقتصادی مردم در منطقه و حومه، میزان کلی درآمد و روند تغییرات آنها، قیمت زمین، الگوی کاربری زمین و تغییرات آن، میزان مالیاتها و عوارض که ممکن است با اجرای پروژه بیشتر یا کمتر گردد. همچنین خدمات عمومی و امکان دسترسی به آنها از قبیل آب، برق، تلفن، جمع آوری زباله و فاضلاب و امثالهم ، وابستگی و همبستگی اجتماعات به یکدیگر در محدوده پروژه و اطراف آن ذکر می گردد. توریسم، میزان جمعیت مراجعه کننده و درآمد حاصله برای مردم منطقه ،جمعیت هر خانوار، تعداد زن، مرد و کودک به تفکیک سن،هرم سنی جمعیت، مهاجرت، درآمد و مخارج سرانه جمعیت نیز مشخص گردند. از آنجا که منابع فرهنگی غیر قابل بازسازی هستند لذا از اهمیت بالایی برخور دارند.در بررسی وضعیت موجود فرهنگی توجه به موارد زیر ضروری می باشد :
آثار باستانی، مناطق مهم از نظر اقتصادی، سنتی و قومی و مناطقی که از نظر توریستی، زیبایی شناسی منطقه، اکولوژیکی و زمین شناسی حائز اهمیت هستند به طور مشخص ذکر و مناطق تفریحی ، مشخص گردند. غارها، مناطق زندگی حیات وحش و نقاط بی نظیر و منحصر به فرد از اهمیت خاص برخوردارند. اهمیت آثار موجود را با توجه به امکان تخریب یا از بین رفتن آنها به دلیل اجرای پروژه جدید بایستی برآورد نمود.

اثرات محیط زیستی

اثـــرات زیست محیطی عبارت است از تغییرات مختلفی که در اثر فعالیتهای متفاوت در محیط های فیزیکی و شیمیایی، بیولوژیکی، فرهنگی و اقتصادی و اجتماعی پدید می آیند. اثرات زیست محیطی هر پروژه از نظر زمانی و مکانی متفاوت است. اثرات مختلفی که در ابعاد زمانی پدید می آیند عبارتند از :
– در مرحله آماده سازی زمین و عملیات ساختمانی
– در مرحله بهره برداری و تولید
– پس از خاتمه عمر مفید پروژه
در طول عملیات ساختمانی، محیط زیست به وسیله وسائط نقلیه سنگین و رفت آمد زیاد دچـــار تخـریب و اختلالزمی گردد. کیفیت محیط زندگی ساکنین محل در اثر تولید گرد و غبار و سر و صدای فراوان با مشکل مواجه می گردد. پس از تکمیل پروژه با کاشتن گیاهان و درختان جدید و کف سازی جاده ها محیط جدیدی ایجاد می شود وزتغییراتی در ترافیک جاده های منطقه، کیفیت هوا و آب منطقه، وضعیت موجود اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و …حاصل خواهد شد. با گذشت زمان صنایع ثانویه ای در منطقه ایجاد می شوند و فعالیتهای انسانی در منطقه افزایش خواهد یافت بدین ترتیب آلودگی های  زیست محیطی نیز در منطقه روز به روز با افزایش مواجه خواهد شد. همچنین پس از خاتمه عمر مفید پروژه اثرات غیر قابل جبرانی در محیط زیست منطقه دیده خواهد شد

ارزیابی محیط زیست بخش چهارم

اگر اطلاعات جامعی از وضعیت موجود محیط زیست منطقه داشته باشیم, قادر خواهیم بود به درستی و با دقت کامل پیش بینی نماییم که چه اثری ممکن است خوب یا بد, مستقیم یا غیر مستقیم و یا در چه مرحله ای از کــار پیــش بیابد. همچــــنین با دانســتن وضعیــت موجود محیط زیست ارزیابی کننده، می تواند شدت، اهمیت و دامنه اثرات را معین نماید. چهار پایه اصلی که می بایستی در تشریح شرایط موجود محیط زیست مورد توجه قرار گرفته شوند، عبارتند از:
– شناسایی اثرات
– رهنمودهای مربوطه
– سایر مطالعات اثرات بر محیط زیست
– روشهای تجزیه و تحلیل اثرات

با در دســـت داشتن وضـــعیت موجود و ارزیــابی اثرات ممکنه بر محیط زیست می توان با تصمیم گیری به موقع و صحیح محیط زیست را جهت نسلهای آینده حفظ و چرخه های طبیعی را پایدار داشت. ساده ترین راه جهت انتخاب آیتم های زیست محیطی که می بایستی تشریح گردند مطالعه گزارش هایی از همان نوع پروژه است که قبلاً ارزیابی و گزارش شده است. ضمناً می توان از بررسیهای علمی صاحبنظران دانشگاهی یا متخصصین محیط زیست که گزارشات را مطالعه و ارزشیابی نموده اند، نیز استفاده نمود و توجه نمودکه چه نکاتی بیشتر می بایست مورد نظر قرار گیرند. در صورتی که در دسترسی به گزارشات قبلی یا نظرات صاحبنظران میسر نبود می توان با طرح این دو سوال مشخص نمود که چه آیتمی باید در بحث ذکر گردد: – آیا این فاکتور زیست محیطی در این عملیات تحت تاثیر قرار می گیرد؟ – آیا این فاکتور زیست محیطی بر نحوه عملیات تاثیر می گذارد ؟ چنانچه جواب مثبت باشد تیم تخصصی نظر خواهد داد که اثرات قابل گذشت هستند یا خیر ، چنانچه اثرات بیشتر از آن بوده باشد که بتوان اغماض نمود می بایستی در بحث قرار گرفته، در ردیف مخصوص به خود )محیط فیزیکی، بیولوژیکی و …( گنجانیده شوند.در ارزیابی، محیط زیست از جنبه های فیزیکیوشیمیایی، بیولوژیکی، اقتصادی – اجتماعی و فرهنگی مورد بررسی قرار می گیرند.

وضعیت موجود محیط فیزیکوشیمیایی

محیط فیزیکوشیمیایی شامل هواشناسی، هیدرولوژی، خاکشناسی و زمین شناسی می شود.

1-هوا

 درجه حرارت منطقه به صورت میانگین و تغییرات ماهیانه و سالیانه روزهای سرد و گرم مشخص گردد. سرعت و جهت باد در طی سال ، فصل یا ماه و درصد دفعات آنها به صورت گلباد نمایش داده شود. در صورت امکان میزان تشعشع خورشید و تبخیر سالیانه یا فصلی نیز گردآوری و کیفیت هوای موجود در منطقه از نظر کل ذرات معلق، انیدرید سولفورو و هیدروکربورها، اکسیدهای ازت، منوکسید کربن و مواد قابل ترسیب ، مواد سیاه کننده و اکسیدانهای هوا )همگی در صورت امکان( تعیین می گردند. امکان اتفاق آلودگی حاد هوا از طریق بررسی ارتفاع مخلوط شدن در صبح و بعد از ظهر، ارتفاع وارونگی حرارتی هوا و دفعات اتفاق افتادن آن در طول سال بررسی گردند. منابع آلوده کننده هوا در منطقه به خصوص نقاط مشخص مانند کارخانه ها، تعداد اتومبیل های در تردد و امثال آنها معین شوند و در صورت امکان روی نقشه منطقه پیاده گردند. استانداردهای ملی و یا بین المللی هوا جمع آوری گردند.

2-آب

 منابع آبهای سطحی رودخانه ها، تالابها، دریاچه و دریا اگر وجود دارد و فاصله قرار گرفتن تا توسعه مشخص گردد. میزان آبهای رودخانه ها و تغییرات حداکثر و حداقل جریان مشخص گردند. کیفیت آبهای سطحی توسط مقایسه آزمایشهای انجام شده با جدول استاندارد مملکتی به چهار درجه خیلی خوب، خوب، متوسط و بد تقسیم بندی گردد. میزان آبهای زیر زمینی منطقه، میزان برداشت و سطح ایستایی آبهای زیر زمینی مشخص گردد، در صورت امکان روند تغییرات سطح ایستایی در گذشته نیز ذکر گردد. کیفیت آبهای زیر زمینی نیز توسط مقایسه با استاندارد مملکتی معین گردد. استانداردهای ملی و بین المللی آبهای مورد مصرف جمع آوری گردند. منابع موجود آلوده کننده آبهای سطحی و زیر زمینی در حال حاضر مشخص و میزان فاضلابها به تفکیک نوشته شده، ترکیب هر یک از فاضـــلابها مــــشخص گردند. اســتانداردهای خروجی فاضلابها یا هر نوع دستورالعمل مربوطه جمع آوری گردد.

3-صـــدا

 یکی از پیامدهای مهم توسعه ایجاد سر و صدا در محیط اجرای پروژه یا پیرامون آن است. در راستای وضع موجود محیط زیست ابتدا حدود سر و صدای موجود در محل اجرای پروژه و نواحی اطراف آن معین می گردد. این کار ممکن است توسط اندازه گیری های ضروری محل دریا و یا از روی الگوهای مربوطه انجام پذیرد. بر همین مبنا منابع خاص سر و صدا در محل را مشخص نموده و همچنین نقاط معینی که بایستی سر و صدا در آن مناطق به حداقل میزان خود کاهش داده شود، تعیین می گردد.
اســـتانداردها و مـــعیارهای سر و صدا را بر مبنای اثرات مختلف سر وصدا پایه ریزی می نمایند و در عین حال واژگان و طبقه بندی علمی خاص برای بیان ترازهای سر و صدا در ارتباط با معیارها و استانداردهای مزبور را مورد استفاده قرار می دهند.

4-خاکشناسی و زمین شناسی

پارامترهایی نظیر بافت خاک، فرسایش خاک، زلزله خیزی، تکتونیک و سایر پارامترهای مرتبط بررسی می شود.

اجزای اصلی ارزیابی  محیط زیست

تعیین عمق و محدوده مطالعاتی ، شروع کار

منظور از عمق و محدوده کار در ارزیابی محیط زیست ، مشخص نمودن سطوح دقت مطالعات به لحاظ انجام محاسبات ، بررسی های میدانی و سطوح عرضی اثرات متقابل فعالیتهای پروژه بر محیط زیست و برعکس می باشد.

۱-محدوده بلا فصل ؛

منظور از محدوده بلا فصل محدوده ای است که پروژه در آن انجام می گیرد.

۲-محدوده اثرات مستقیم:

محدوده ای است که به طور مستقیم تحت تأثیرفعالیتهای پروژه قرار می گیرد.

۳-محدوده اثرات غیر مستقیم:

محدوده ای است که به طور غیر مستقیم ازفعالیتهای پروژه تأثیر می پذیرد.

مفهوم غربالگری

غربالگری فرآیندی است که طی آن مشخص می شود که آیا پروژه توسعه ای به ارزیابی محیط زیست نیاز دارد یا خیر. این کار در ابتدای کار مانع از انجام ارزیابی های غیر ضروری میشود.

تشریح وضعیت موجود محیط زیست

اصــــلی ترین قسمت یک گزارش ارزیابی تعیین دقیق و کامل وضعیت موجود محیط زیست است. محیط زیست و منابع طبیعی موجود در تنها کره مسکون بسیار محدود و در حال نابودی است. این منابع با توجه به روند سریع مصرف گرایی, رشد جمعیت, روند فزاینده آلودگی ها و تخلیه و تخریب منابع طبیعی بزودی به انتها خواهند رسید.

در راســــتای انـــجام ارزیــابی اثرات زیست محیطی, اولین قدم, مطالعه و بررسی محیط زیست موجود یا موجودی محیط می باشد تا با دانستن وضعیت موجود, اثرات ناشی از فعالیتهای پروژه و تجهیزات زیست محیطی پس از اجرا و بهره برداری پروژه بر محیط زیست معلوم و مشخص گردد. اگر اطلاعات جامعی از وضعیت موجود محیط زیست منطقه داشته باشیم, قادر خواهیم بود به درستی و با دقت کامل پیش بینی نماییم که چه اثری ممکن است خوب یا بد, مستقیم یا غیر مستقیم و یا در چه مرحله ای از کــار پیــش بیابد. همچــــنین با دانســتن وضعیــت موجود محیط زیست ارزیابی کننده، می تواند شدت، اهمیت و دامنه اثرات را معین نماید. چهار پایه اصلی که می بایستی در تشریح شرایط موجود محیط زیست مورد توجه قرار
گرفته شوند، عبارتند از:

ادامه دارد…

[su_button url=”http://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/69213863506.pdf” target=”blank” style=”flat” background=”#67ae73″ size=”3″ radius=”auto” icon=”icon: download”]مقاله مرتبط[/su_button]