ارزیابی زیست محیطی

فازبندی پروژه و روشهای ارزیابی محیط زیست (ارزیابی محیط زیست (۷) )

در این قسمت از سلسله مقالات ارزیابی محیط زیست ابتدا به مفهوم فازبندی در پروژه های ارزیابی پرداخته و سپس اقدام به معرفی روش های ارزیابی محیط زیست خواهیم پرداخت.

مفهوم فازبندی پروژه
به طور کلی پروژه های ارزیابی اثرات زیست محیطی در دو فاز ساخت مانی و فاز بهره برداری به شرح زیر مورد بررسی قرار می گیرند.
فاز ساختمانی
منظور از فاز ساختمانی پروژه تشریح کلیه اقداماتی اساسی است که در طی آن فرآیند اجرای پروژه در محدوده بلافصل پروژه از طریق ایجاد تأسیسات زیر بنائی ، رو بنائی محقق می شود و به طور کلی تمامی سازه های پروژه احداث می گردد . برای این منظور با توجه به نوع پروژه و با استفاده از کارشناسان و متخصصان مرتبط با پروژه فهرستی ازاین اقدامات اساسی تهیه میگردد.
فاز بهره برداری
منظور از فاز بهره برداری پروژه تشریح کلیه اقداماتی است که درطی آن تمام ی امکانات بهره برداری از پروژه بوجود آمده است و پروژه عملا آماده بهره برداری می شود ، در این فاز سایر خدمات جانبی احتمالی ناشی از بهره برداری پروژه نیز مد نظر قرار میگیرد . برای این منظور با توجه به نوع پروژه و با استفاده از کارشناسان و متخصصان مرتبط با پروژه فهرستی ازاین اقدامات اساسی تهیه می شود.
گزینه های اصلی پروژه
با توجه به الگوی ارزیابی اثرات زیست محیطی در ایران ، همواره دو گزینه اصلی شامل اجرای گزینه طرح و گزینهعدم اجرای طرح جهت بررسی اثرات و ارزیابی زیست محیطی در دستور کار مطالعات قرار میگیرد . البته در کنار این دو گزینه معمولا گزینه های فرعی یا گزینه های فرعی مشروط نیز پیشنهاد می شوند.
روش تجزیه و تحلیل اثرات زیست محیطی در EIA
روش تجزیه و تحلیل در ،EIAابزار علمی منسجمی است که برای شناسایی، جمع آوری و سازماندهی اطلاعات در رابطه با اثرات زیست محیطی پروژه به کار می رود. بررسی سابقه انتخاب روش های تجزیه و تحلیل اثرات نشان می دهد که در ابتدا پنج روش اصلی مورد استفاده کارشناسان ارزیابی قرار می گرفته است که عبارتند از:
– روش کارشناسی )تخصصی ویژه( )(Ad hoc
(Checklists) – صورت ریزها
– ماتریس ها )(Matrices
(Networks) – شبکه ها
– رویهم گذاری صفحات )(Overlay
لیکن در فرآیند پیشرفت متدولوژی ارزیابی، روش های پیچیده و علمی تری شامل موارد زیر ارائه گردیده است:
(Simulation Modeling) – مدل های شبیه سازی
– سیستم دیاگرام ها یا نمودارهای سیستم )(Systems Diagrams
– روش های تجزیه و تحلیل هزینه – منفعت )(Cost – Benefit Analysis
(Environmental Indices) – شاخص های زیست محیطی
(Electre Method) – روش الکتر
(Workshop Modeling) – مدل های کارگاهی
(Environmental Evaluation) – ارزشیابی زیست محیطی
(Adaptive Environmental Assessment and Management) – مدل های تطابقی و مدیریت
اهداف روشهای ارزیابی اثرات زیست محیطی
روشهای تجزیه و تحلیل اثرات چندین هدف را دنبال می کنند:
.1اطمینان از بکار گیری کلیه عوامل زیست محیطی مرتبط با پروژه پیشنهادی
.2ارزشیابی روش های کاهش اثرات
.3تنظیم اطلاعات که جهت در میان گذاردن با مردم لازم است
.4اطمینان از حصول نیات و روح قوانین حفاظت محیط زیست
مقایسه روشهای ارزیابی اثرات زیست محیطی
همزمان با گسترش روشهای تجزیه و تحلیل اثرات، مقایسه دوره ای روشها در رابطه با معیارهای از پیش تعیین شده نیز انجام گردیده است. بسیاری از دانشمندان روشهای تجزیه و تحلیل مقایسه ای جهت بررسی متدهای به کار رفته ارزیابی اثرات به کار برده اند. در هر یک از مطالعات معیارهای انتخابی جهت دسته بندی و مقایسه روشها معرفی گردیده و متدهای مختلف بر پایه میزان تطابق و تکمیل این معیارها با یکدیگر مقایسه شده اند. یک روش مناسب ارزیابی روشی است که: – جامع باشد – انتخابی باشد – گسترده باشد – موضوعی باشد – اثرات متقابل را پیش بینی نماید – ساده باشد – انعطاف پذیر باشد نیروهای انسانی، زمان و بودجه، تجهیزات فنی و تخصصی مناسب و کم هزینه داشته باشد
روش کارشناسی یا تخصصی ویژه Ad hoc
این روش بر اساس نظر کارشناسی و معمولاً در مواردی مورد استفاده قرار می گیرد که اطلاعات کافی در دسترس نمی باشد. لازم به ذکر است که در سایر روش ها نیز نظر کارشناسی مورد توجه قرار می گیرد با این تفاوت که در این روش ها کارشناس بر اساس یک روال و متد مشخص اثرات را مورد تجزیه و تحلیل قرار می دهد.
روش کارگاه
در این روش اطلاعات پایه توسط مدیر تیم ارزیابی تهیه می شود )شرح محیط زیست موجود و شرح پروژه.( سپس گروه ارزیابی برای 5تا 7روز در یک مکان حضور می یابند. با راهنمائی مدیر تیم و معرفی امکانات اولیه و شرح پروژه، متد ارزیابی انتخاب می شود. در برگزاری این کارگاه گروه های کاری مطالعات
لازم را بر اساس متد انتخابی انجام می دهند و در نهایت نظرات خود را به صورت مستدل بیان می کنند. نظر نهایی تیم ارزیابی به طور صریح در مورد اجرا یا عدم اجرای پروژه و یا شروط اجرای پروژه اعلام می شود .
روش مدیریت تطابقی
این روش یک روش حسابرسی است و بر اساس تعدادی فرمول ریاضی انجام می شود. در روش مدیریت تطابقی، گروه مطالعاتی با جمع آوری داده ها و اطلاعات پایه و اولیه، فرضیات متعدد و مختلفی را مورد نظر قرار می دهند. با بررسی فرضیات توسط گروه مطالعاتی ارزیابی پروژه، اثرات احتمالی در ابعاد گوناگون با شدت، دامنه و اهمیت های مختلف محاسبه می گردد. نتایج حاصل از محاسبات ریاضی انجام شده به صورت منحنی، نمودار و یا جدول ارائه می شوند. با بررسی نتایج و طرح فرضیات متفاوت، گروه مطالعاتی ارزیابی، تصمیم گیری خود را بر انتخاب گزینه برتر انجام می دهد.
روش همپوشانی
از این روش در گذشته برای برنامه ریزی های زیست محیطی استفاده می شده است. در این روش معمولا با استفاده از تکنیک مک هارگ ) 1969و (1968بکار می رود. در روش همپوشانی )نقشه سازی( با روی هم قرار دادن تعدادی نقشه شفاف که فاکتورهای محیطی و شکل زمین در آنها رسم گردیده می توان مناطق تحت تاثیر و برخی از اثرات آشکار را شناسایی نمود. کار با این روش دارای چند مرحله است. در مرحله اول منطقه مورد مطالعه به واحدهای محتلفی بر اساس سیستم ،gridاشکال توپوگرافی و یا کاربری های مختلف زمین تقسیم می گردد. در مرحله دوم طبقه بندی هایی از اطلاعات جهت اثرات مثبت، منفی و خنثی محیط بر پروژه و یا اثرات پروژه بر محیط زیست انجام می گیرد. در این روش دامنه و شدت اثر در مورد هر یک از عوامل تحت اثر به طور جداگانه روی کاغذ شفاف مشخص می گردد سپس کاغذهای روی هم قرار گرفته و کل اثرات روی یک نقشه مشاهده می شود. این روش دارای مزایایی از جمله ساده بودن و امکان نمایش بصری است. البته این روش نیاز به اطلاعات ویژه ای نیز دارد که ممکن است همیشه در دسترس نباشد. در حال حاضر این کار با استفاده از نرم افزارهای کامپیوتری انجام می شود. در واقع این روش، روش نقشه سازی GISمی باشد.
سیستم های فلودیاگرام
سیستم های فلودیاگرام از اولین روش های انجام ارزیابی اثرات زیست محیطی می باشد که توسط Odum اکولوژیست آمریکایی ابداع گردید. سیستم های فلودیاگرامی بر جریان انرژی مبتنی می باشند.
چک لیست ساده
از انواع چک لیست ها، چک لیست ساده تنها فهرستی از فاکتورها مطرح می کند در این چک لیست نمران از صورت مثبت و منفی و معمولا از 1تا 10داده می شود. در نهایت با جمع جبری اعداد، گزینه ها با یکدیگر مقایسه می شوند و گزینه برتر انتخاب می گردد.
چک لیست تشریحی
چک لیست تشریحی همانند چک لیست ساده است اما در این نوع چک لیست رهنمود هایی برای تعیین میزان اثرات و تفسیر داده ها ارائه می گردد. نمره گذاری نیز در این چک لیست مانند چک لیست ساده می باشد. با وجود اینکه اساس کار این روش همانند چک لیست ساده است اما در واقع یک روش کامپیوتری است. اطلاعات از قبل وارد کامپیوتر می شود و نمره دهی معمولاً از  1تا  10می باشد. این روش اولین بار توسط ارتش آمریکا مورد استفاده قرار گرفت.
چک لیست پرسشی
دارای تعدادی پرسش در رابطه با اثرات پروژه می باشد. در این چک لیست به پاسخ های احتمالی نیز نمره ای تعلق می گیرد .
چک لیست سنجشی
چک لیست سنجشی مانند چک لیست پرسشی است علاوه بر اینکه اطلاعات پایه ای به منظور سنجش گزینه ها ارائه می گردد. در نهایت نسبت نمرات مثبت به کل نمرات و همچنین معدل جبری کل نمره ها مشخص می گردد.
چک لیست سنجشی – هم ترازی
این چک لیست بسیار شبیه به چک لیست سنجشی است با این تفاوت که پایه مشخص هر فاکتور در رابطه با فاکتور دیگر ارائه می شود. در واقع در این روش برای کلیه فاکتورهای محیط زیست تحت اثر ، یک معیار مشخص در نظر گرفته می شود. در این روش یک تراز واحد برای همه عوامل انتخاب می شود.
ماتریس ها
ماتریس ها روش های افقی – عمودی هستند که فهرستی از فعالیت های پروژه را در ردیف افقی و فاکتورهای زیست محیطی تحت اثر را در ستون عمودی نشان می دهد. درماتریس های ساده از یک علامت برای نشان دادن اثر استفاده می کنند. البته می توان با ایجاد تغییر در اندازه این علامت مقیاس اثر را نشان داد و یا حتی می توان با استفاده از علامت های مختلف نسبت های مختلف اثرات را مشخص کرد.

ماتریس لئوپولد 

یکی از متداولترین ماتریس ها، ماتریس لئوپولد می باشد. در این روش در خانه ای از جدول که احتمال اثر زیست محیطی وجود دارد، خط موربی رسم می شود و دامنه و اهمیت اثر در آن مشخص می شود. در این ماتریس منظور از دامنه اثر، شدت یا میزان اثر می باشد. برای نشان دادن دامنه اثر از اعداد 1تا 10استفاده می شود. همچنین اهمیت اثر، میزان قابل توجه بودن اثر را نشان می دهد. برای تعیین اهمیت اثر نیز از اعداد 1تا 10استفاده می شود که عدد 1نشان دهنده کمترین اثر و عدد 10نشان دهنده بیشترین اثر می باشد. در نهایت نمرات دامنه و اهمیت اثرات در یکدیگر ضرب شده و نتایج جمع جبری می شوند و با توجه به نتیجه، گزینه برتر انتخاب می شود.

ماتریس سه بعدی

 ماتریس سه بعدی نوع دیگری از ماتریس می باشد که اطلاعات لازم برای ارزیابی اثرات زیست محیطی پروژه ها را نشان می دهد. بنابراین مواردی که اطلاعات لازم در آن زمینه وجود ندارد، مشخص می گردد.

ماتریس مور 

ماتریس مور جهت تشریح ارتباط بین فعالیتهای صنعتی و پتانسیل نمایی اثرات آنها بر مناطق ساحلی تهیه شده است. فلسفه اصلی ماتریس مور بر پایه تعیین اثرات مستقیم و غیر مستقیم بر منافع انسانی است. ماتریس اثرات متقابل مور کلیه فعالیت ها و اثرات متقابل بین فعالیتهای مختلف اولیه و ثانویه را در قسمت های مختلف آشکار می سازد. ماتریس مور به چهار دسته کلی تقسیم می شود:

.1کارخانه داری و فعالیت های مربوط به آن
.2تغییرات احتمالی محیطی
.3اثرات محیطی مهمچ
.4منافع انسانی که تحت تاثیر قرار می گیرد
این ماتریس پتانسیل خسارات زیست محیطی را با چهار درجه بندی مورد سنجش قرار می دهد:
-1قابل اغماض
-2کم
-3متوسط
-4شدید
ماتریس قدم به قدم
در این روش کل فعالیت های پروژه و نیز فاکتورهای محیطی در گروه های مختلف فهرست می گردند. یک گروه از عملیات در محور افقی و فاکتورهای محیطی در محور عمودی مشخص می گردند و بر این اساس اثرات مشخص می گردند. جهت شناسایی وجود یا عدم وجود اثر از علامت های مختلفی استفاده می شود. در واقع این روش همانند ماتریس مور است با این تفاوت که در این روش به جای اعداد از علائمی نظیر ستاره ، دایره و مربع
استفاده می شود.

ماتریس آیکولد

 یکی از ماتریس هایی که در ارزیابی اثرات زیست محیطی سدها کاربرد وسیعی دارد،ماتریس3 ICOLDمی باشد. ICOLDیک ماتریس جامع و کامل برای استفاده در ارزیابی سدها ارائه کرده است. سیستم نشانه گذاری در هر خانه ماتریس بر موارد زیر دلالت دارد:
.aمضر یا مفید بودن اثر
.bمقیاس اثر
.cاحتمال وقوع اثر
.dمقیاس زمانی وقوع اثر
.eآیا اثر در طراحی های پروژه مد نظر بوده است؟
ماتریس در مراحل مختلف پروژه )ساختمانی و بهره برداری( و برای گزینه های متفاوت در نظر گرفته می شود.
شبکه
منظور از این روش شناخت زنجیره ارتباطات متقابلی است که احتمال دارد در اثر پروژه پیشنهادی در محیط زیست بروز نماید. به عبارت دیگر شبکه ها روابط بین فعالیت های پروژه و مشخصه های زیست محیطی را مشخص می نمایند. تغییر در یک خصوصیت زیست محیطی ممکن است دیگر جنبه های زیست محیطی را موجب گردد. در واقع شبکه ها شکل کامل شده ماتریس ها هستند. در شبکه علاوه بر ارتباط بین علت و اثر، اثرات ثانویه و ثالثه نیز
مشخص می شوند. لازم به ذکر است در این روش از علائم قراردادی مشخصی برای نشان دادن اثرات استفاده می شود.
شبکه سورنسون
در سال 1972سورنسون شبکه تجزیه و تحلیل را به صورت نوینی معرفی کرد. این شبکه در مورد اثرات لایروبی بکار گرفته شده است که علاوه بر آشکار ساختن اثرات ثانویه و ثالثه، ارتباط مختلف بین فاکتورهای عملیات لایروبی را مشخص می نماید. همچنین سورنسون یک روش شبکه برای بررسی اثرات زیست محیطی کاربری های مختلف در مناطق ساحلی را ارائه نموده است. این روش در واقع نوعی ماتریس قدم به قدم است که یک اثر متقابل در ماتریس راهنمایی جهت سایر اثرات نیز می باشد. این شبکه تا شش مرحله پیاپی اثر را نشان می دهد. در این روش علت ) شرایط ( اثر مشخص می شود

برخی انواع اثرات زیست محیطی

– اثرات برگشت ناپذیر و غیر قابل جبران
– اثرات برگشت پذیر
– اثرات مفید
– اثرات مشخص و مهم
– اثرات کوتاه مدت
– اثرات بلند مدت
– اثرات اولیه
– اثرات ثانویه
– اثرات مستقیم
– اثرات غیر مستقیم
– اثرات تجمعی

پیش بینی اثرات پروژه بر محیط زیست

هنگامی که یک پروژه صنعتی یا عمرانی در راستای توسعه می بایست به اجرا در آید در صورتی پروژه ماندگار و برای جامعه زیستی مقبول واقع خواهد شد که در راستای اهداف توسعه پایدار طرح ریزی و اجرا شود. بدین لحاظ شناسایی و پیش بینی و ارزیابی اثرات می بایست بر اساس فاکتورهای اکولوژیکی، فیزیکی، بیولوژیــکی، اجتمــاعی،اقتصــادی، فرهـنگی و باستان شناسی انجام پذیرد.

اثر بر متغیرهای فیزیکوشیمیایی

اثرات بر اقلیم و کیفیت هوا

 پروژه های توسعه می تواند سبب تغییر در اقلیم محلی شود . اثرات مشخص پروژه ها از نظر استفاده از وسائط نقلیه، ساختمانها، تراکم و … می باشد که در محیط زیست محل احداث و پیرامون آن پروژه پدید می آید. اثرات آلودگی هوا می تواند از لحاظ بهداشتی، اقتصادی، اجتماعی و تاثیر بر فضای سبز و پوشش گیاهی طبقه بندی گردد میزان آلاینده های هـــوا بایــد در مــراحل ساخــتمانی و بهره برداری گزینه های مختلف پروژه تحلیل و اثرات آن از جهات اشاره شده در قبل تشریح شود .

اثــــرات بر آب

 اقدامات فیزیکی نظیر تغییر مسید آب رودخانه موجب تغییرات اکولوژیکی می شود. تخلیه فاضلاب در آبها بر ماهیان و اثرات تجمعی آن قابل بررسی است با برداشت آب جهت مصارف صنعتی، تغییر سیستم آب زیر زمینی در اثر استخراج و یا فعالیت های مهندسی در جریان آب ها اثر می گذارد. کاهش مقدار آب می تواند مسائل جدی از نظر تجاری، حیات وحش و موارد تفریحی ایجاد نماید. جریان غیر منظم آبها موجب سیل گیری و یا خشک شدن آب رودخانه می گردد. گیاهان به طور کلی به تغییر و یا کاهش جریان آب بسیار حساس بوده و سریعاً واکنش نشان می دهند با توجه به فعالیتهای پروژه
در مراحل ساختمانی و بهره برداری تغییرات کمی و کیفی ایجاد شده باید از لحاظ اثراتی که در محیط زیست ایجاد می کنند، بررسی شوند.

اثــرات بر خاک

 اثرات زیست محیطی یک پروژه بر خاک نمی تواند جدا از حیات و حمایت جانوران و گیاهان باشد. تسطیح اراضی، خاکبرداری، خاکریزی و عملیات ساختمانی سبب کاهش کیفیت خاک سطحی می گردد . به طور کلی اثرات احتمالی پروژه بر خاک به دو دسته خسارات فیزیکی به ساختمان خاک و خسارات شیمیایی تولید شده توسط آلاینده ها تقسیم می شود. فعالیت ماشینهای سنگین در عملیات ساختمانی سبب فشرده شدن خاک شده و در جایی که پوشش گیاهی از بین رفته باشد احتمال فرسایش زیاد خواهد بود. از طرف دیگر آلودگی های ناشی از خروجی ها، شیرابه زباله، فاضلابهای شهری، کودهای شیمیایی، سموم دفع آفات نباتی و علف کش ها می توانند خاک را آلوده و بر خواص شیمیایی و ساختاری آن تاثیر بگذارند و واضح است که متعاقب آلوده شدن خاک منطقه، آبهای زیرزمینی نیز تحت تاثیر قرار خواهند گرفت وآلودگی به آنها نیز نفوذ خواهد کرد .

اثـــرات بر صدا

 سر و صدا در مراحل ساختمانی و احتمالا بهره برداری بیش از تراز وضعیت موجود خواهد بود. لذا بر اساس منابع خطی که می تواند شامل تردد وسائط نقلیه به جایگاه و یا خارج از آن و در معابر دسترسی پروژه باشد و یا نقطه ای که شامل استقرار یک دستگاه سنگ شکن در محل جایگاه است، قادر است اثرات مختلفی در محدوده محل پروژه ایجاد نماید. در مرحله بهره برداری به دلیل رفت و آمد وسائط نقلیه سنگین )با توجه به نوع پروژه( و رفت و آمد افراد بیشتر، در منطقه سر و صدای زیادی ایجاد خواهد شد و ساکنین منطقه به دلیل افزایش سر و صـــدا که منجر به آلودگی صوتی می گردد دچار
مزاحمت خواهند شد .

اثرات بر محیط های بیولوژیکی

بیشترین اثرات توسعه بر جامعه زیستی به ویژه گونه های گیاهی و جانورری که از اجزا تشکیل دهنده محیط بیولوژیکی می با شند و در داخل و مجاورت مناطق تحت پروژه قرار دارند، رخ می دهد. اثرات عمومی بر محیطهای بیولوژیکی به تغییرات انواع جمعیت وتوزیع جغرافیایی آنها بستگی دارد. اثرات اختصاصی ممکن است در دوره زندگی گونه های نادر و در معرض خطر که به ناحیه خاصی عادت کرده اند، اتفاق افتد.

اثـــرات بر گیاهان

 اثرات مستقیم بر گیاهان می تواند ناشی از برداشت خاک یک محل به دلایل مختلفی نظیر عملیات ساختمانی و احداث جاده صورت گیرد. قطع گیاهان جهت سوخت باعث آلودگی خاک، آلودگی آب، تغییر سطح سفره های آب زیر زمینی و شیمی آب می شود. برخی گیاهان نیز تحت تاثیر پروژه های خاص قرار می گیرند به طور مثال در مجاورت کارخانه آلومینیوم وجود فلوراید در هوا سبب از بین رفتن گیاهان خواهد شد .

اثــرات بر جانوران

 در اکثر مواقع، یک اثر محیطی علاوه بر ناسازگاری جهت یک گونه حیات وحش، می تواند جهت گونه های دیگر نیز به دلیل وجود زنجیره های غذایی و یا وابستگی بین گونه ها، در یک منطقه ناسازگار و خسارت بار باشد.

اثرات بر محیط اقتصادی – اجتماعی، فرهنگی

اثرات بر محیط های اقتصادی- اجتماعی

محیط های اقتصادی- اجتماعی در مراحل ساختمانی، بهره برداری یا پس از آن دچار تغییراتی می شوند که این تغییرات ممکن است سودمند یا زیان آور باشند، پروژه می تواند بر جمعیت و الگوهای فرهنگی منطقه به دلیل مهاجرت های زیاد به منطقه تاثیر گذار باشد. از سوی دیگر نیاز به خدمات و  رویسهای عمومی افزایش خواهد یافت. از دیگر اثرات یک پروژه بر محیط اقتصادی- اجتماعی کاهش قیمت مستغلات و اراضی خواهد بود .

اثـرات بر محیط فرهنگی

 محیط های فرهنگی می تواند در اثر اجرای پروژه دچار خسارت و لطمات جدی شود. مراکز توریستی، تفریحی، یادمان های باستانی، تاریخی، فرهنگی و به ویژه مذهبی از نخستین مکان هایی هستند که پروژه اثرات سوء بر آن ها وارد می نماید. لذا پیش بینی این اثرات به دلیل وجود باورها، آداب و رسوم مردم در سطوح محلی و منطقه ای و یا ملی باید ارزیابی شود و میزان این اثرات مورد بررسی قرار گیرد