اخبار

واقعیاتی درباره معضلات محیط زیستی

حقایق تأمل برانگیز و تلخ در مورد معضلات محیط زیستی که توسط سازمان بهداشت جهانی WHO در یک گزارش ۱۷۶ صفحه ای در سال ۲۰۱۶ منتشر شده است.

واقعیت ۱:
تقریباً یک مورد از هر چهار مرگ و میر در جهان به دلیل مشکلات محیط زیستی است.

برآورد می شود که هر ساله نزدیک به ۱۲ میلیون و ۶۰۰ هزار مرگّ انسان ها – یعنی تقریباً ۲۳% – نتیجه کار و زندگی در محیط زیست ناسالم است. عوامل خطرناک محیط زیست مانند آلودگی هوا، آب و خاک ، مواد شیمیایی خطرناک، تغییرات اقلیمی و اشعه ماوراء بنفش باعث به وجود آمدن بیش از ۱۰۰ نوع بیماری در انسان ها می شوند. این مقدار برای بیماری های انسانی ۲۲% از کل بیماری ها را در بر می گیرد.

در صورتی که مخاطرات محیط زیستی را از بین ببریم می توان ۲۶% از کودکان زیر ۵ سال را از مرگ و میر و بیماری ناشی از آلودگی ها مصون نگه داشت.

نخستین جشنواره ملی بهره‌وری و بازچرخانی آب به همت دانشگاه فردوسی مشهد با همکاری معاونت علمی فناوری ریاست جمهوری، نمایندگان استانداری خراسان رضوی، بنیاد ملی نخبگان استان، با تکیه‌ بر متخصصین، محققین، مخترعین، نخبگان علمی و دست‌اندرکاران برجسته سراسر کشور در شهریورماه سال ۱۳۹۶ به مدت سه روز متوالی در دو بخش عمده علمی و فناوری برگزار خواهد شد.
انجمن توان افزایان زندگی سبز نیز به عنوان یکی از اعضای شورای سیاست گذاری، در این جشنواره حضور خواهد داشت.شایان ذکر است دکتر مهدی کلاهی عضو هیئت علمی دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست دانشگاه فردوسی و مدیرعامل انجمن توان افزایان زندگی سبز  نیز به عنوان نایب رئیس نخستین جشنواره ملی بهره‌وری و بازچرخانی آب منصوب گردیده است

به گزارش ایسنا زنجان، عضو انجمن توان‌افزایان زندگی سبز زنجان و کارشناس سازمان مدیریت پسماند شهرداری زنجان گفت: هر کدام از ما قبل از اینکه دیر شود باید به نوعی در پی اجرای راهکارهای کاهش ظروف پلاستیکی و تجدید‌ناپذیر باشیم. 

زهرا علیخانی در گفت‌و‌گو با خبرنگار ایسنا، منطقه زنجان، اظهار کرد: اواخر دهه ۴۰ شمسی کمی پس از آن که پیراهن‌هایی با عنوان «بشور و بپوش» در سطح جامعه با اقبال زیادی روبه‌رو شد، سر و کله کیسه‌های پلاستیکی هم کم‌کم پیدا شد تا در گستره وسیعی از زندگی ما جا خوش کند. پس از آن در اوایل دهه ۷۰ شمسی، ظروف پلاستیکی نیز در قالب نوشیدنی‌هایی در بطری‌های پلاستیکی و در اندازه‌های مختلف وارد ایران شد.

وی ادامه داد: شاید آنچه باعث شد که نقش پلاستیک و کیسه‌های پلاستیکی در جوامع تا این حد گسترده شود، فرضیه بالا بردن بهداشت عمومی توسط این محصولات بود. در حال حاضر تنها در کشور ما سالانه ۳ میلیون تن پلاستیک تولید می‌شود و استفاده بی‌رویه از آن زمینه را برای بروز انواع آلودگی‌ها و بیماری‌های مختلف فراهم کرده است؛ در واقع این مسئله تهدید بزرگی برای محیط ‌زیست و سلامت جامعه به‌شمار می‌رود.

علیخانی با بیان اینکه متاسفانه در چند سال اخیر، تولید انواع و اقسام سفره‌های نایلونی و ظروف پلاستیکی به میزان قابل توجهی بالا رفته است، افزود: این روزها امکان ندارد که در گوشه‌ای از طبیعت نمونه‌ای رها شده از پلاستیک را به چشم نبینیم. این در حالی است که ۳۰۰ تا ۱۰۰۰سال زمان می‌برد تا پلاستیک در طبیعت تجزیه شود و در طول این مدت طولانی چه صدمات جبران‌ناپذیری به سلامت ما و محیط ‌زیست و حیات‌وحش وارد می‌شود؛ در واقع کیسه‌های پلاستیکی اگر در معرض مواد اسیدی، چربی‌ها و تغییرات دمایی قرار بگیرند، تغییر ماهیت داده و از خود مونومرهایی آزاد می‌کنند که گفته می‌شود از عوامل ابتلا به ۷ نوع سرطان هستند.

کارشناس سازمان مدیریت پسماند شهرداری زنجان خاطرنشان کرد: این مونومرها اگر به محیط‌ زیست ورود پیدا کنند توسط جانداران بلعیده شده و باعث خفگی آن‌ها می‌شود و حتی می‌تواند عامل ایجاد بیماری در جانوران زنده باشد. علاوه بر این، تجزیه‌ناپذیری پلاستیک‌ها در محل‌های دفن می‌تواند سبب نفوذ شیرابه به آب‌های زیرزمینی شود. این شیرابه شامل ترکیباتی نظیر فلزات سنگین و آلاینده است که می‌تواند باعث بیماری‌زایی و از بین رفتن سرمایه‌های ملی شود.

وی با بیان اینکه به طور مثال سالانه حدود ۳۸۰ میلیارد قطعه کیسه پلاستیکی در ایالت متحده مصرف می‌شود که برای تولید این میزان پلاستیک دست کم ۱۲ میلیون بشکه نفت لازم است، ادامه داد: به حد کافی دلیل وجود دارد که باعث شود تا در مصرف بی‌رویه محصولات پلاستیکی تامل کنیم و در جهت یافتن جایگزین برای آن‌ها عمل کنیم. البته خوشبختانه در جهان هم اقداماتی در این جهت صورت گرفته است. به‌طور مثال در سال ۲۰۰۲ میلادی، بنگلادش نخستین کشوری بود که استفاده از کیسه‌های پلاستیکی را ممنوع کرد. این کشور به دنبال سیل ویرانگر سال ۱۹۸۸ میلادی و به دلیل این که کیسه‌های پلاستیکی با بستن راه فاضلاب‌ها عامل اصلی شدت یافتن سیلاب بودند، خسارات چشم‌گیری دید.

علیخانی تصریح کرد: ایرلند هم قانون مالیات بر کیسه‌های پلاستیکی را وضع کرد که این قانون تا ۹۰ درصد مصرف کیسه‌های پلاستیکی را در این کشور کاهش داد. در سال ۲۰۰۳ دولت تایوان، توزیع کیسه‌های پلاستیکی رایگان در فروشگاه‌ها و مراکز خرید را ممنوع کرد. ضمن اینکه استفاده از ظروف یک‌بار مصرف در رستوران‌های این کشور نیز ممنوع شد و حتی بسیاری از فروشگاه‌ها از افرادی که کیسه‌های خرید خود را به همراه نمی‌آورند جریمه نقدی دریافت می‌کردند. در سال ۲۰۰۷ میلادی نیز در هنگ‌کنگ برای فروشندگان کیسه‌های پلاستیکی مالیات بر آلودگی محیط‌زیست در نظر گرفته شد.

این فعال محیط‌ زیست یادآور شد: ارتقای سطح آگاهی مردم در زمینه زیان‌های بهداشتی و محیط‌زیستی استفاده از کیسه‌های پلاستیک تاثیر به‌سزایی در کاهش مصرف آن دارد. این قبیل تلاش‌ها در ابتدا به صورت نمادین شروع می‌شود و در طول زمان به رواج فرهنگ کاهش استفاده از پلاستیک کمک می‌کند. مثلا استفاده از کیسه‌های پارچه‌ای و انواع زنبیل‌هایی که می‌توان چندین‌بار از آنها استفاده کرد. همچنین پاکت‌های کاغذی بازیافتی و استفاده از محصولات زیست‌تخریب‌پذیر از مواردی است که به مرور زمان منتج به کاهش استفاده از ظروف پلاستیکی می‌شود.

وی افزود: کاهش استفاده از سفره‌های یک‌بار مصرف، وضع مالیات بر آلودگی محیط‌زیست برای تولید‌کنندگان و مصرف‌کنندگان محصولات پلاستیکی، سرمایه‌گذاری در جهت تولید کیسه‌های پارچه‌ای دسته‌دار و عرضه ارزان این محصول برای جایگزینی با کیسه‌های نایلونی نیز راهکارهای مناسبی به نظر می‌رسد و کمک می‌کند تا طبیعت و محیط‌زیست ایران بتواند فارغ از آوار سنگین کیسه‌ها و سایر محصولات پلاستیکی نفسی تازه کند.

علیخانی یادآور شد: خوشبختانه انجمن توان‌‌افزایان زندگی سبز طی ماه‌های گذشته با برگزاری کارگاه‌های آموزشی متعدد، سعی در نهادینه کردن فرهنگ استفاده از محصولات بادوام داشته است. همچنین این انجمن قصد دارد در آینده‌ای نه چندان دور و در گام نخست نسبت به توزیع کیسه‌های پارچه‌ای در برخی فروشگاه‌های معتبر شهر زنجان اقدام کند.

صبح روز سه شنبه دهم اسفندماه همایش تخصصی تهدیدات اکولوژیک آبزیان مهاجم با تاکید بر تیلاپیا در سالن سمینار دانشکده کشاورزی دانشگاه زنجان با حضور برخی از مسئولین، دانشجویان و فعالان محیط زیست برگزار گردید.

این همایش تخصصی با همکاری مشترک گروه علوم محیط زیست دانشگاه زنجان، اداره کل محیط زیست استان، انجمن توان افزایان زندگی سبز (نمایندگی استان زنجان) و انجمن علمی محیط زیست دانشگاه زنجان انجام پذیرفت.

دکتر اصغر عبدلی، دانشیار پژوهشکده علوم محیطی دانشگاه شهید بهشتی تهران که سالیان متمادی در حوزه اکوسیستم‌های آبی کشور و ماهیان تحقیق و مطالعه کرده و صاحب آثار ارزشمندی نیز در این زمینه است، یکی از مهمان‌های این همایش بود که در خصوص گونه‌های غیربومی توضیحاتی را ارائه کرد.

گونه غیر بومی

دکتر عبدلی گونه غیربومی را گونه‌ای خارج از زیستگاه پراکنش طبیعی آن عنوان کرد که به علت توانایی رشد و تولید مثل سریع، تولیدمثل در سنین پایین، قدرت پراکنش زیاد، تحمل شوری و دمای بالا و دامنه منابع گسترده غذایی، این توانایی را کسب کرده است.

به عقیده این دانشیار دانشگاه، اثرات گونه‌های غیربومی فقط محدود به یک گونه خاص و قسمتی از یک اکوسیستم نمی‌شود بلکه ابعاد آن بسیار وسیع است. بنابراین بررسی و مطالعه این گونه‌ها به دلایل مختلف حائز اهیمت است. به عنوان مثال ۸۰ درصد گونه‌های در خطر انقراض از رقابت با گونه‌های غیربومی یا شکار شدن توسط آن‌ها رنج می‌برند. همچنین بر اساس تحقیقات انجام گرفته، خسارت گونه‌های غیربومی در ایالات متحده ۱۳۸ میلیارد دلار در سال برآورده شده است. از طرفی اثرات تجمعی دو یا چند گونه غیربومی در یک منطقه می‌تواند باعث انقراض بسیاری از گونه‌ها شود و از همه این‌ها فاجعه بارتر این که حذف گونه‌های مهاجم در اغلب مواقع (۹۰درصد) غیر ممکن بوده و تهدیدی بزرگ برای اقیانوس‌ها هستند.

دکتر عبدلی به عنوان مثالی در خصوص گونه‌های مهاجم از گیاه آزولا در مناطق شمالی ایران یاد کرد که این گیاه در ابتدا با نیت خیر وارد کشور شد تا حاصلخیزی مزارع برنج را از طریق تثبیت ازت بالا ببرد اما در حال حاضر این گیاه بلای جان تالاب انزلی شده و با گذشت ۳۰ سال هنوز هیچ کار موثری برای از میان بردن این مشکل صورت نپذیرفته. از جمله ویژگی‌های آزولا که باعث برتری آن در محیط‌های آبی کشورمان شده می‌توان به توانایی این گیاه در افزایش ۲ برابری بیومس آن در مدت ۳ الی ۵ روز اشاره کرد. با این وجود در کشور انگلستان مرکزی تخصصی وجود دارد که بر روی گیاه آزولا تحقیقات می‌کند و موفق شده برای نابودی آزولا به روش بیولوژیک از نوع خاصی سوسک استفاده کند که بهره گیری از آن برای تالابی به وسعت تالاب انزلی بسیار پر هزینه خواهد بود.

دانشیار پژوهشکده علوم محیطی دانشگاه شهید بهشتی بیشترین تراکم و اثرات منفی گونه‌های غیربومی را در حوزه جنوبی دریای خزر و استان خوزستان عنوان کرد که ۶۰ الی ۷۰ درصد ماهی‌های آب شیرین ایران را در خود جای داده است و یکی از عوامل این تراکم، افزایش فعالیت‌های آبزی پروری در این مناطق است.

گونه مهاجم تیلاپیا

دکتر عبدلی در ادامه به موضوع ماهی تیلاپیا پرداخت و ضمن ارائه اطلاعات کلی در خصوص ویژگی‌های ظاهری این گونه مهاجم به آب‌های ایران، منشاء آن را از آفریقا عنوان کرد.

وی با اشاره به برخی ویژگی‌های رفتاری تیلاپیا همچون نگهداری تخم‌ها و لاروها در دهان، که باعث بقا و گسترش آن در محیط‌های آبی می‌شود، تاکید کرد که هیچ یک از گونه‌های بومی ایران (به جز یک گونه) از این ویژگی برخوردار نبوده و همین عامل اساسی برای بقای این ماهی است.

دکتر عبدلی ماهی تیلاپیا را یک آفت خواند و افزود: تیلاپیا را در بیش از ۱۰۰ کشور پرورش می‌دهند و در اکثر این کشورها مشکلاتی را از قبیل اختلال در سیستم آبرسانی، کاهش کیفیت محل‌های تکثیر قابل دسترس، آسیب به زیستگاه‌ها، رفتارهای تهاجمی نسبت به سایر ماهی‌ها، نابودی فعالیت‌های پرورش ماهی و همچنین کاهش گرایش مردم به تفرج‌های آبی در اثر مرگ و میر سایر ماهی‌ها به وجود آورده است.

به گفته این دانشیار دانشگاه، بسیاری از سازمان‌های بین المللی در حوزه محیط زیست از جمله IUCN این گونه را به عنوان «مهاجم» معرفی کرده‌اند.

دکتر عبدلی در ادامه خاطرنشان کرد: اما در این بین عده‌ای موافق پرورش این گونه هستند و از آن به عنوان گونه‌ای سبز یاد می‌کنند. این دسته معتقدند این ماهی می‌تواند جزو ذخایر ژنتیکی شده و از این رو باعث افزایش ذخایر ژنی کشور گردد. حتی می‌تواند به حذف آلودگی آب کمک کرده و به شمار حلقه‌های زنجیره غذایی اضافه کند. این افراد با اشاره به میزان پرورش این ماهی در سطح جهان که شامل بیش از ۱۰۰ کشور از جمله ایالات متحده می‌شود در تلاش هستند تا حقانیت خود را به اثبات برسانند. عده‌ای دیگر از این گروه نیز معتقدند می‌توان در استان‌های مرکزی کشور که به رودخانه‌های طبیعی راهی نداشته باشد اقدام به تکثیر و پرورش این ماهی کرد و برخی نیز پا را فراتر گذاشته و مدعی شده‌اند که پرورش تیلاپیا از منظر ارزیابی محیط زیست نیز مورد تایید است.

دکتر عبدلی با اشاره به پروتکل آمریکا-کانادا-مکزیک، ارزیابی محیط زیستی را برای گونه‌های وارداتی جایز ندانست و به جای آن ارزیابی ریسک را برای این منظور پیشنهاد داد که این ارزیابی ریسک از فرمول پیامدهای استقرار ضرب در احتمال استقرار به دست خواهد آمد.

قزل اوزن روزگار خوشی ندارد

عضو هیات علمی پژوهشکده علوم محیطی دانشگاه شهید بهشتی در خصوص وضعیت محیط‌های آبی استان زنجان نیز از شرایط بحرانی رودخانه قزل اوزن و ماهی‌های آن یاد کرد که در گذشته تعداد گونه‌های ماهی آن از جمله ماهی زردک بسیار فراوان بود اما در حدود ۴ الی ۵ سال پیش که از این رودخانه نمونه برداری شد، علاوه بر کاهش محسوس حجم آب و به تبع آن افزایش شوری رودخانه، تعداد این گونه و بسیاری از گونه‌های بومی دیگر نیز به شدت کاهش یافته است. وی از جمله عوامل اصلی ایجاد این فاجعه اکولوژیک را برداشت بیش از حد آب، ساخت سد و توسعه بی‌رویه باغات زیتون عنوان کرد و نابودی و مرگ رودخانه را مساوی با مرگ اکوسیستم برشمرد.

وضعیت نابسامان اکوسیستم‌های آبی

دانشیار دانشگاه شهید بهشتی ضمن هشدار به حاضرین در خصوص وضعیت نابسامان اکوسیستم‌های آب شیرین ایران که بسیاری از آن‌ها به طور کلی تخریب شده و بسیاری دیگر نیز در خطر است، توجه به اصل احتیاط را عاملی کلیدی عنوان کرد و گفت: آبزی پروری سازگار با محیط زیست، منتج به آبزی پروری پایدار خواهد شد.

دکتر عبدلی در پایان به اهمیت ارتباط با رسانه‌ها در خصوص نشر مطالب محیط زیستی اشاره کرد و افزود: من معتقدم برای صیانت از محیط زیست باید زیاد گفت و زیاد نوشت.

با تلاش اعضای اتاق فکر پویش مردمی زنگین، اعضای نمایندگی زنجان انجمن توان افزایان زندگی سبز و همکاری صمیمانه دانشگاه زنجان، نخستین نمایشگاه آثار کودکان با درب بطری پلاستیکی در روز چهارشنبه هجدهم اسفندماه در محل دانشکده کشاورزی دانشگاه زنجان برگزار خواهد شد. بازدید از نمایشگاه برای عموم آزاد بوده و ساعت بازدید نیز ۱۴ الی ۱۷ عصر خواهد بود.
پیشاپیش علاوه بر کلیه علاقمندان به ویژه فعالان حوزه کودک و محیط زیست، از تمامی همشهریان عزیز دعوت می‌شود از این نمایشگاه دیدن فرمایند تا با مفهوم «می‌شود دور نریخت!» بهتر و بیشتر آشنا گردند.

کارگاه هشت ساعته مدیریت پسماند شهری با حضور جمعی از مسئولین، معاونین و کارکنان معاونت خدمات شهری شهرداری زنجان در مرکز آموزشی علمی – کاربردی سازمان همیاری شهرداریهای استان زنجان در روزهای چهارشنبه ششم و شنبه نهم بهمن ماه برگزار گردید.
در این کارگاه به بیان جنبه‌های اقتصادی مدیریت پسماند شهری و ارائه مطالبی در زمینه لزوم فرهنگ سازی در این حوزه پرداخته شد و همچنین پیشنهاداتی در زمینه رفع چالش‌های موجود در سیستم مدیریت پسماند با کمترین هزینه ارائه گردید.